Fikret Ba┼čkaya / Burjuva toplumunun afyonu: B├╝y├╝me*.

 

 

“S─▒n─▒rl─▒ bir d├╝nyada s─▒n─▒rs─▒z b├╝y├╝menin m├╝mk├╝n oldu─čuna inanan, deli de─čilse iktisat├ž─▒d─▒r”.

                                                                                                              KennethE.Boulding

 

Ekonomik b├╝y├╝me, siyaset├žilerin, akademik iktisat├ž─▒lar─▒n, ekonomi gazetecilerinin, IMF’nin, D├╝nya Bankas─▒’n─▒n, kredi derecelendirme kurulu┼člar─▒n─▒n… vazge├žilmez ament├╝s├╝ haline gelmi┼č bulunuyor. B├╝y├╝meyle yat─▒p, b├╝y├╝meyle kalk─▒yorlar… B├╝y├╝me, ilerlemeyle, kalk─▒nmayla, zenginle┼čmeyle, refahla ├Âzde┼č say─▒l─▒yor. O kadar da de─čil, i┼čsizli─čin de panzehiri say─▒l─▒yor… Velhas─▒l t├╝m sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝n├╝n anahtar─▒, t├╝m dertlerin devas─▒ olarak g├Âr├╝l├╝yor… Tabii ├Âyle olunca da, gereklili─činden’ ve ‘kesinli─činden’asla ┼č├╝phe edilmiyor…E─čer bir ┼čey yayg─▒n bir inan├ž kategorisi haline gelirse, art─▒k tart─▒┼čmadan da muaf oluyor… ┼×imdilerde b├╝y├╝me saplant─▒s─▒n─▒n burjuva uygarl─▒─č─▒n─▒n dini haline geldi─čini s├Âylemek abartma de─čildir… E─čer, y├╝ksek oranl─▒ ve istikrarl─▒ bir b├╝y├╝me oran─▒ yakalan─▒rsa, i┼čsizli─čin ve yoksullu─čun sorun olmaktan ├ž─▒kaca─č─▒, t├╝m s─▒k─▒nt─▒lar─▒n a┼č─▒laca─č─▒, refah─▒n ve nihai huzurun tecelli edece─či, bizde “muas─▒r medeniyetin” tepesine t─▒rman─▒laca─č─▒na kesin g├Âz├╝yle bak─▒l─▒yor… Velhas─▒l “b├╝y├╝me mar┼č─▒” dillerden hi├ž d├╝┼čm├╝yor…

 

Ekonomik b├╝y├╝me ger├žekten t├╝m insan├«-toplumsal sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝n├╝n sihirli anahtar─▒ m─▒d─▒r? Nitekim, bir ekonomi y─▒lda ortalama %3 oran─▒nda b├╝y├╝rse, 23 y─▒lda, %5 oran─▒nda b├╝y├╝rse de 14 y─▒lda milli gelir (GSYH) ikiye katlan─▒r. D├Ânemin sonunda insanlar─▒n durumunda ayn─▒ oranda bir “iyile┼čme” olur mu? Olmuyorsa neden olmaz? Israrla ileri s├╝r├╝ld├╝─č├╝ gibi, ekonomik b├╝y├╝me i┼čsizli─čin ve yoksullu─čun ├žaresi midir? E─čer ├Âyle idiyse, onca zamanda, onca b├╝y├╝meden sonra neden i┼čsizlik ve yoksulluk ├ž─▒─č gibi b├╝y├╝meye devam ediyor?

 

1950-2000 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki yar─▒m y├╝zy─▒lda d├╝nya ekonomisi tam 7 kat b├╝y├╝d├╝. Bu zaman zarf─▒nda d├╝nya ├Âl├že─činde gelir/servet e┼čitsizli─či de b├╝y├╝meye devam etti… 1960 y─▒l─▒nda d├╝nyan─▒n en zengin be┼čte birinin (1/5) geliri, en yoksul be┼čte birin 30 kat─▒yd─▒. Bir’e otuzdu (1/30). Bu oran 1991’de bir’e altm─▒┼čt─▒ ( 1/60)… Yedi y─▒l sonra, 1998’de de bire yetmi┼čti (1/70)…Ve 1,3 milyar insan g├╝nde 1 dolardan az “gelirle” ya┼čamaya mahk├╗m edilmi┼č durumdayd─▒… Geride kalan 94 y─▒lda T├╝rkiye ekonomisi y─▒lda ortalama %5 oran─▒nda b├╝y├╝d├╝. Bu zaman zarf─▒nda milli gelir yakla┼č─▒k 7-8 kere ikiye katland─▒… O halde, onca b├╝y├╝meden sonra bunca i┼čsizlik, yoksulluk, i─čretilik, gelecek kayg─▒s─▒… nas─▒l a├ž─▒klanacak? ┬áBu hesapta bir yanl─▒┼čl─▒k yok mu?

 

Sadede gelirsek, birincisi, kapitalizm ko┼čullar─▒nda ekonomik b├╝y├╝meyle toplumsal refah aras─▒nda do─čru y├Ânde bir ili┼čki asla m├╝mk├╝n de─čildir ve ikincisi, GSYH uygun bir refah, kalk─▒nma ve ‘geli┼čmi┼člik’ ├Âl├ž├╝t├╝ de─čildir. Zira, i┼č daha ba┼čtan sakatt─▒r. Kapitalizmde ├╝retimin as─▒l amac─▒,insan ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak de─čil, k├ór etmektir. Fakat, ├╝retim ├ževrimi sonunda elde edilen k├ór da, yeniden sermayeye d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmek zorundad─▒r. Her kapitalist ve/veya kapitalist i┼čletme, pazarda satmak ├╝zere, k├ór saiki ve amac─▒yla ├╝retim yap─▒yor. ├ľyle olunca da, her zaman k├ór etmeyi garantileyen ┼čeylerin ├╝retimi m├╝mk├╝n oluyor… Asl─▒nda GSYH art─▒┼č─▒, sermayenin b├╝y├╝mesinden ba┼čka bir ┼čey de─čildir. Orada insan├«-etik kayg─▒lara yer yoktur… Bunca l├╝zumsuz, bunca zararl─▒, bunca sa├žma ┼čeyin ortal─▒─č─▒ kaplamas─▒n─▒n nedeni budur. Birincisi, yarat─▒lan “zenginlik” s├╝rekli olarak k├╝├ž├╝k bir az─▒nl─▒─č─▒n, dar bir oligar┼činin elinde toplan─▒yor. Bo┼čuna “para paray─▒ ├žeker” denmemi┼čtir; ikincisi, ├╝retim art─▒┼č─▒ do─čal ├ževrenin tahribat─▒/y─▒k─▒m─▒ pahas─▒na ger├žekle┼čiyor. Kapitalizm dahilinde yap─▒lan ├╝retim, insana, topluma, do─čaya verilen zararlar─▒ dikkate alm─▒yor(alm─▒yor, ├ž├╝nk├╝ al─▒rsa k├ór oran─▒ d├╝┼čer…) ├ťretim, insan eme─činin s├Âm├╝r├╝s├╝ ve canl─▒ do─čan─▒n tahribi/y─▒k─▒m─▒ pahas─▒na ger├žekle┼čiyor. ┼×imdilerde sosyal k├Ât├╝l├╝klerin ├ž─▒─č gibi b├╝y├╝mesine e┼člik eden ekolojik y─▒k─▒m,bir “gezegen riski”, de ortaya ├ž─▒karm─▒┼č bulunuyor… ─░┼čte d├╝nyam─▒z─▒n giderek ya┼čanmaz bir yer haline gelmekte olu┼ču, kapitalizmin bu k├Âr mant─▒─č─▒n─▒n sonucudur. Zira, orada y─▒k─▒c─▒l─▒k ve yok edicilik esast─▒r… Ger├žek durum b├Âyledir ama maalesef retorik farkl─▒d─▒r…

 

Kalk─▒nma ekonomik b├╝y├╝meyle ├Âzde┼č say─▒l─▒yor ve GSYH ( Gayri Safi Yurti├ži Has─▒la) ile ├Âl├ž├╝l├╝yor. L├ókin, kimse neyin, nas─▒l, ne pahas─▒na ├╝retildi─čini, yap─▒lan ┼čeyin kimin i├žin ne anlama geldi─čini, ne t├╝r insan├«, toplumsal, ekolojik sonu├žlar ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒n─▒ sorun etmiyor…Ger├ži burjuva iktisat├ž─▒lar─▒ da b├╝y├╝menin e┼čitsiz bir s├╝re├ž oldu─čunu kabul ediyorlar ama, uzun vadede damlama (tricledown) etkisiyle refah─▒n t├╝m topluma yay─▒laca─č─▒n─▒ ileri s├╝r├╝yorlar. Halk dilindeki kom┼čuda pi┼čer bize de d├╝┼čer durumunun ge├žerli oldu─čunu s├Âyl├╝yorlar… Oysa, geride kalan zamanda ‘kom┼čuda pi┼čenin’ pek bir meymeneti olmad─▒─č─▒ anla┼č─▒lm─▒┼č bulunuyor…

 

Dolay─▒s─▒yla, neyin, neden, nas─▒l ve ne pahas─▒na ├╝retildi─čini sorun etmeden, her GSYH art─▒┼č─▒n─▒ mutlaka olumlu ve arzulan─▒r bir ┼čey saymak abestir… Mesela, silah ├╝retimi 3 kat, cami in┼čaat─▒ 4 kat, cezaevi in┼čaat─▒ 5 kat, kanserli insan say─▒s─▒ 6 kat, birer gaz─▒ ├╝retimi 20 kat artarsa, milli gelir de (GSYH) o oranda artar. Kent merkezindeki hastanelerin kapat─▒l─▒p, hastalar merkeze 20-30 kilometre uzakl─▒ktaki ┼×ehir Hastanelerine gitmeye mecbur edildi─činde (┼čimdilerde yap─▒ld─▒─č─▒ gibi) GSYH artar. Bir kentteki binalar─▒n ├╝├žte birinin y─▒k─▒l─▒p, yenisi in┼ča edildi─činde,y─▒k─▒lan da, yap─▒lan da, milli geliri art─▒r─▒r ve bu bir ba┼čar─▒ ├Âyk├╝s├╝ olarak sunulur…

 

Hintli agronomDevinder Sharma, b├╝y├╝me saplant─▒s─▒ ve sa├žmal─▒─č─▒yla ilgili ├žarp─▒c─▒ bir ├Ârnek veriyor: “GSYH el de─či┼čtiren para miktar─▒n─▒n bir g├Âstergesidir. Temiz bir nehir ├Ârne─čini alal─▒m. Temiz bir nehir GSYH art─▒┼č─▒na bir katk─▒ yapmaz, Buna kar┼č─▒l─▒k kirlenmi┼č bir nehir ona ├╝├ž a┼čamada katk─▒ yapar: ├ľnce at─▒klar nehre at─▒ld─▒─č─▒nda ki, para el de─či┼čtirmi┼čtir. ─░kinci olarak insanlar nehrin kirli suyunu i├žip hastalan─▒p tedavileri yap─▒ld─▒─č─▒nda para el de─či┼čtirir. Ve nihayet, e─čer herhangi bir teknoloji nehrin suyunu temizlerse, yine GSYH de bir art─▒┼č ortaya ├ž─▒kar”. ─░nsanlar evlerinin yak─▒n─▒ndan bir kaynaktan su ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒lad─▒klar─▒nda milli gelir artmaz ama su ├Âzelle┼čtirilip 500 kilometre uzakl─▒ktan getirilip, sat─▒ld─▒─č─▒nda milli gelir artar. ├çocuklar evlerine yak─▒n bir okulda e─čitim g├Ârd├╝klerinde milli gelir artmaz, 30 kilometre mesafedeki bir okula servislerle ta┼č─▒nd─▒klar─▒nda ekonomi b├╝y├╝r… Kapitalizm, e┼čyan─▒n (┼čeylerin), onu ├╝reten/yaratan insandan daha de─čerli say─▒ld─▒─č─▒ bir sistemdir… ├ľk├╝z araban─▒n arkas─▒na ko┼čulmu┼č durumdad─▒r… B├Âyle bir sistemde h├ól├ó i┼člerin yolunda gidece─čine inananlara ne demeli? Fakat g├Âzden ka├žan bir ┼čey var: Bir sistemin ba┼čar─▒s─▒, d├╝ne g├Âre bu g├╝n neye sahip oldu─čuyla de─čil, kar┼č─▒ kar┼č─▒ya oldu─ču sorunlar─▒ ├ž├Âzebilme yetene─čiyle ├Âl├ž├╝l├╝r…

 

Kapitalizm dahilinde b├╝y├╝me, sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝n├╝n yegane arac─▒ de─čildir. K├ór etmek, sermayeyi b├╝y├╝tmek amac─▒yla, be┼čeri ve do─čal kaynaklar─▒n s├Âm├╝r├╝s├╝, ya─čma ve talan─▒d─▒r. Sonu├ž itibariyle b├╝t├╝n mesele ‘paran─▒n el de─či┼čtirmesinden ibaret oldu─čuna g├Âre…’ ─░nsanlar kendilerini s├Âm├╝renler gibi olabilecekleri beklentisi i├žindedirler. Oysa, kapitalizm ko┼čullar─▒nda birileri (├žo─čunluk) yoksulla┼čt─▒r─▒lmadan, ba┼čkalar─▒n─▒n (az─▒nl─▒k) zenginle┼čmesi m├╝mk├╝n de─čildir. Nas─▒l her toplumda yoksul ├žo─čunlu─čun vars─▒l az─▒nl─▒k gibi olmas─▒ m├╝mk├╝n de─čilse, ├Âyle bir ┼čey e┼čyan─▒n tabiat─▒na ayk─▒r─▒ysa, yoksul ├╝lkelerin de zengin ├╝lkeler gibi olmalar─▒ m├╝mk├╝n de─čildir. ─░ster ulusal d├╝zeyde olsun, isterse d├╝nya ├Âl├že─činde olsun, kapitalizm dahilinde yakalama m├╝mk├╝n de─čildir… Velhas─▒l, “muas─▒r medeniyeti” yakalay─▒p, “├╝st├╝ne ├ž─▒kmak” m├╝mk├╝n de─čildir… ├ťstelik bir ama├ž da olmamal─▒d─▒r… Neye/kime ├Âzendi─činizin fark─▒ndaysan─▒z tabii… E─čer bu g├╝n muas─▒r medeniyet denilenin tepesinde ABD varsa, sizin i├žin onda ├Âzenilecek ne var? ├ťstelik, birinin ├Âyle olmas─▒ i├žin, ├Âtekinin de b├Âyle olmas─▒ bir zorunluluktur…E─čer ├çinliler de ortalama bir Japon kadar bal─▒k yeseydi, sadece ├çin i├žin 100 milyon ton bal─▒k gerekecekti ki, bu d├╝nyada ├╝retilen bal─▒─ča e┼čit… Ve e─čer Amerikal─▒lar kadar benzin t├╝ketselerdi, g├╝nde 80 milyon varil benzine ihtiya├ž olacakt─▒, oysa d├╝nya toplam ├╝retimi 74 milyon varil…

 

Esasen insan─▒ t├╝ketti─či, sahip oldu─ču maddi ┼čeylerden ibaret saymak, burjuva toplumuna ├Âzg├╝ bir sapma ve sa├žmal─▒kt─▒r. Kapitalist sistemde insan bir b├╝t├╝n olarak de─čersizdir ama mesela organlar─▒ ticaret konusu oldu─čunda, i┼čte b├Âbre─či, karaci─čeri, g├Âz retinas─▒, sipermi, rahmi, vb, al─▒n─▒p-sat─▒ld─▒─č─▒nda “de─čerlidir!” Asgari etik de─čere ve kayg─▒ya yabanc─▒la┼čm─▒┼č bu sistemin insanl─▒─ča teklif edece─či bir ┼čey olabilir mi? Oysa, bu kadar─▒n─▒ bile do─čay─▒ tahrip ederek, ekolojik riskleri b├╝y├╝terek, canl─▒ ya┼čam─▒ tehlikeye atarak yapabiliyor…

 

O halde bu yaz─▒y─▒ uzun bir soruyla bitirebiliriz: “GSYH’nin b├╝y├╝k, metala┼čma d├╝zeyinin, ithalat ve ihracat─▒n , karbon gaz─▒ sal─▒n─▒m─▒n─▒n y├╝ksek oldu─ču, gelirin a┼č─▒r─▒ adaletsiz da─č─▒t─▒ld─▒─č─▒, ‘ulusal gelirin’ %90’n─▒na n├╝fusun %10’u taraf─▒ndan el konuldu─ču, evsizlerin ve bir gelirden yoksun olanlar─▒n say─▒s─▒n─▒n her ge├žen g├╝n artt─▒─č─▒, egzoz gaz─▒ndan zehirlenmeden sokakta y├╝r├╝menin m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒, sokaklar─▒n ve kald─▒r─▒mlar─▒n arabalar taraf─▒ndan ‘i┼čgal edildi─či’, hava karard─▒─č─▒nda soka─ča ├ž─▒kman─▒n cesaret istedi─či, ┼čiddetin istisna de─čil kural oldu─ču, insanlar aras─▒ndaki ili┼čkinin art─▒k b├╝t├╝n├╝yle meta ili┼čkisine d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝, paradan, mal-m├╝lkten ba┼čka hi├ž bir ┼čeyin muteber say─▒lmad─▒─č─▒, ortak kullan─▒m alanlar─▒n─▒n yok oldu─ču, cinayetlerin, “i┼č kazalar─▒” ba┼čta olmak ├╝zere, her t├╝rden kazalar─▒n vaka-i ├ódiyeden say─▒ld─▒─č─▒, her ┼čeyin paral─▒ hale geldi─či, kamu hizmeti kavram─▒n─▒n pek s├Âz konusu olmad─▒─č─▒, yegane insan ili┼čkisinin maddi-parasal nitelikte oldu─ču, yayg─▒n bir yabanc─▒ d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒n (zenofobi) ge├žerli oldu─ču… “zengin” bir ├╝lkede mi, yoksa, m├╝tevaz─▒ bir GSYH’si olan, metala┼čma d├╝zeyinin d├╝┼č├╝k, ├╝retim ve t├╝ketim etkinli─činin ├ževreye olabildi─čince az zarar verecek ┼čekilde ger├žekle┼čti─či, ithalat ve ihracat─▒n k├╝├ž├╝k, ortak kullan─▒m ve ya┼čam alanlar─▒n─▒n geni┼č, dayan─▒┼čma-yard─▒mla┼čma duygusunun derin, sokakta rahat├ža y├╝r├╝nebilen ve kar┼č─▒la┼č─▒lan insanlarla selamla┼č─▒lan, ya┼čl─▒lara sayg─▒, sakatlara ihtimam, ├žocuklara sevgi g├Âsterilen, ba┼č─▒na bir i┼č geldi─činde yaln─▒z olmad─▒─č─▒ bilincini ta┼č─▒yan, sosyal risklere ve do─čal felaketlere topluca kar┼č─▒l─▒k vermesini bilen, a├ž, evsiz, gelirsiz kalma, muhta├ž duruma d├╝┼čme korkusu ta┼č─▒madan ya┼čayan, ─▒rk├ž─▒l─▒─č─▒n ve yabanc─▒ d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒n olmad─▒─č─▒, toplumsal e┼čitsizli─čin asgari d├╝zeyde oldu─ču, yedi─či ┼čeylerle zehirlenmeyen, temiz hava soluyup, temiz su i├žen, h─▒rs─▒zl─▒─č─▒n istisna oldu─ču, evlerin kap─▒s─▒nda ├╝├ž-d├Ârt kilit, pencerelerinde demir parmakl─▒klar─▒n olmad─▒─č─▒, b├Âl├╝┼čmesini, payla┼čmas─▒n─▒ bilen, farkl─▒ bir “zenginlik” ve refah anlay─▒┼č─▒na sahip olan, as─▒l ‘zenginli─čin’ maddi olan─▒n ├Âtesinde oldu─čunu bilen, y├Ânetenlerin bir koruma duvar─▒n─▒n arkas─▒na saklanmadan insanlar aras─▒nda rahat├ža dola┼čabildi─či… pazarlar─▒n, panay─▒rlar─▒n, parklar─▒n, kermeslerin yayg─▒n birer sosyal-k├╝lt├╝rel etkinlik alanlar─▒ oldu─ču, estetik etkinli─čin ve yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n ├Ânemsendi─či “fakir” bir ├╝lkede mi ya┼čamak isterdiniz? Ya da bu iki ├╝lkenin hangisi daha “zengindir”?”

 

————————————————————————————————

* Daha fazlas─▒ i├žin bkz: Fikret Ba┼čkaya, Yeni Paradigmay─▒ Olu┼čturmak- Kapitalizmden ├ž─▒kman─▒n gereklili─či ve ├óciliyeti┬á ├╝zerine bir deneme.

  • Soru sor

  • YAZI DETAYLARI