Fikret Bakaya / Kriz deil, 癟繹k羹…

 

 

Kapitalizm, 襤kinci emperyalist sava覺n (1939-1945] ard覺ndan yakla覺k 30 y覺l s羹recek bir y羹kselme d繹nemine girdi. K璽r oranlar覺, verimlilik ve 羹retimde 繹nemli art覺lar kaydedildi. Bu d繹neme Frans覺z iktisat癟覺lar覺 “anl覺 otuzlar” diyecekti… Fakat balay覺 uzun s羹remezdi, zira krizler kapitalizmin mant覺覺na ve ileyiine i癟kindir. Kapitalizm krizsiz yapamaz, yamur bulutta ne kadar i癟erilmise, kriz de kapitalizmde o kadar m羹ndemi癟tir… 1970’li y覺llar覺n ortalar覺ndan itibaren (1974-75) kriz, t羹m emperyalist 羹lkeleri yeniden etkisi alt覺na ald覺 ve t羹m d羹nyay覺 kapsar hale geldi. Krize, petrol krizi dediler. H覺z覺n覺 alamay覺n 覺rk癟覺lar, krizi Araplar覺n peydahlad覺覺n覺 s繹yleyecek kadar ileri gittiler… Baka t羹rl羹 s繹ylersek, krizin “d覺sal”, ariz簾bir ey olduu s繹ylendi… Oysa, ortalama k璽r oran覺, verimlilik ve 羹retimde 繹nemli d羹羹ler s繹z konusuydu, sistem genileme d繹neminin sonuna dayanm覺t覺.Velhas覺l kapitalist d羹nya sistemiyap覺sal krize girmiti,veya ayn覺 anlama gelmek 羹zere kriz, yeni bir uzun dalgan覺n, yeni biruzun durgunluk d繹nemininhabercisiydi…

Sermaye s覺n覺f覺 k璽r oranlar覺n覺 restore etmek 羹zere,sava sonras覺 d繹nemin t羹m kazan覺mlar覺na sava ilan etti ve 羹nl羹 neoliberal sosyal ve ekonomik politikalar dayat覺ld覺. “Sosyal devleti” a覺nd覺rmak 羹zere kapsaml覺 bir sald覺r覺ya ge癟ilmiti. Sendikalar etkisizletirildi, reel 羹cretler d羹羹r羹ld羹, sermayeden al覺nan vergiler azalt覺ld覺, sosyal harcamalar k覺s覺ld覺, 繹zelletirmeler dayat覺ld覺, sermayenin hareketini k覺s覺tlayan t羹m d羹zenlemeler tasfiye edildi ve buna, liberalizasyon (serbestletirme) dendi. Devletin yap覺s覺 ve ileyii sermayenin tek yanl覺 癟覺kar覺n覺 g繹zetecek ekilde yeniden dizayn edildi. Ama s繹ylem farkl覺yd覺… Devleti k羹癟羹ltmekten s繹z ediliyordu oysa as覺l ama癟 sermayeyi b羹y羹tmekti… Buna da “d矇reglemantasyon (kurals覺zlat覺rma) dendi. Kamuya ait olan, toplumun ortak kullan覺m覺na sunulmu ne varsa 繹zelletirildi…zelletirmeden sal覺k, eitim, sosyal g羹venlik, belediye hizmetleri… velhas覺l hi癟 bir ey muaf deildi… Metalat覺r覺lmam覺, paral覺lat覺r覺lmam覺, soysuzlamam覺 hi癟 bir ey b覺rak覺lmad覺… D繹nemin 羹癟 slogan覺: liberalizasyon, dereg羹lasyon ve privatizasyondu (繹zelletirme). Bir de kayd覺rma (delokalizasyon) yoluna gidildi. Emperyalist merkezlerdeki kapitalist iletmeler ‘ucuz i癟i cenneti’ denilen, 羹cretlerin ve sermayeden al覺nan vergilerin 癟ok d羹羹k, 癟evre koruma mevzuat覺n覺n da pek olmad覺覺 azgelimi 羹lkelere [evre‘ye] kayd覺r覺ld覺. Fakat sermayeden al覺nan vergilerin d羹羹r羹lmesi de yeterli g繹r羹lmemi olacak ki, sermaye “vergi cennetlerinin” yolunu tuttu… Esasen bir t羹r “kolonizasyon” s繹z konusuydu… Sermayenin bu kapsaml覺 sald覺r覺s覺na, Sovyet sisteminin 癟繹kt羹羹 1989-1990 sonras覺nda k羹reselleme denilecekti… Asl覺nda emperyalist sald覺r覺 dememek i癟in bir edab-覺 kelam yap覺lm覺t覺…

 

Geride kalan d繹nemde sermaye k璽r oranlar覺n覺 b羹y羹k 繹l癟羹de restore etmeyi baarsa da, verimlilik ve 羹retim art覺覺 bahsinde s羹rekli olarak t繹kezlemeye devam etti… K璽r oranlar覺ndaki art覺, 羹cretlerin bast覺r覺lmas覺n覺n, baka t羹rl羹 s繹ylersek, s繹m羹r羹 oran覺n覺n y羹kseltilmesinin sonucuydu… Ve en kapsaml覺s覺 2007-2008’de olmak 羹zere, neoliberal denilen 1980 sonras覺 d繹nemde irili-ufakl覺 10 kriz yaand覺 ve sistem patinaj yapmaya devam ediyor. Dayat覺lan neoliberal politikalar sistemi “ray覺na oturtmakta” yeterli olamad覺. stelik ila癟 hastal覺覺n nedeni haline geldi!Sistem hayli zamand覺r, d羹羹k b羹y羹me, a覺r覺 gelir da覺l覺m覺 dengesizlii ve a覺r覺 bor癟lanmave derinleen doal 癟evre tahribat覺 temelinde yol al覺yor, daha dorusu yol alam覺yor. Ve art覺k sistemin mant覺覺 dahilinde bir 癟覺k覺 yoluda g繹r羹nm羹yor.

L璽kin, mevcut durumu art覺k “kriz” kelimesiyle ifade etmek uygun deil… Zira kriz, normal durumdan bir sapma demeye gelse de, normale d繹n羹羹 de ima eder. Velhas覺l, ge癟ici bir duruma g繹nderme yapar… Bu y羹zden kapitalist d羹nya sisteminin i癟inde bulunduu durumu 癟繹k羹 kavram覺 daha iyi kar覺l覺yor. Art覺k kapitalizm tarihsel s覺n覺r覺na dayanm覺 bulunuyor. B羹y羹k insanl覺a teklif edecei bir ey yok, dolay覺s覺yla insanlar覺 aldatma-oyalama, baka t羹rl羹 s繹ylersek, meruiyet 羹retme yetenei a覺nm覺 bulunuyor. Zira her seferinde 癟繹zd羹羹nden daha 癟ok sorun yarat覺yor… Eer bundan b繹yle hala krizden s繹z edilecekse, en az覺ndan “kapitalizmin nihai krizi” demek gerekecek!

O halde sadede gelebiliriz. Neden b繹yle oldu? “cretli k繹lelik sistemi” neden patinaj yap覺yor? Neden yolun sonuna gelindi? Nedensistemin sorun 癟繹zme yetenei a覺nm覺 durumda? Avusturya k繹kenliAmerikal覺 iktisat癟覺 Joseph Schumpeter, kapitalizmin “bir yarat覺c覺 y覺k覺c覺l覺ksistemi“olduunu s繹ylemiti… G繹r羹nen o ki, art覺k kapitalist sistem yarat覺c覺 y覺k覺c覺l覺k deil, tam bir “y覺k覺c覺 y覺k覺c覺l覺a” d繹n羹m羹 bulunuyor. Zira, her seferinde 癟繹zd羹羹nd羹n daha 癟ok sorun 羹retmeden, sorunlar覺 azd覺rmadan yol alam覺yor, Yapt覺覺ndan daha 癟ounu bozmadan, var olan sorunlar覺 azd覺r覺p yenilerini peydahlamadan edemiyor…

O halde neden b繹yle oldu? B繹yle bir tablonun, b繹ylesi bir sonucun, baka t羹rl羹 s繹ylersek, bir s羹rd羹r羹lemezlikdurumunun ortaya 癟覺kmas覺n覺n bal覺ca iki nedeninden s繹z edebiliriz. Bunlardan birincisi, dorudan kapitalizmin mant覺覺n覺, ileyiini ve temel eilimlerini angaje ediyor. Bu bak覺mdan kapitalizm bizzat kendi s覺n覺r覺na dayanm覺 bulunuyor; 襤kincisi, kapitalistileyi, doaya ve insana zarar vermeden yol alam覺yor. imdilerde “ekolojik sorun” denilenin gerisinde kapitalizminbu k繹r mant覺覺 yat覺yor. Ve kapitalizm, kendi d覺覺ndaki bir s覺n覺ra, ekolojik s覺n覺ra da dayanm覺 bulunuyor…

Kapitalizmin kendisiyle ilgili 癟elikiyi k覺saca 繹yle 繹zetleyebiliriz: Kapitalizm 癟覺lg覺n rekabete, vahi rekabete dayal覺 bir ileyie sahiptir. Rekabet, 羹retim tekniklerini s羹rekli yenilemeyi, gelitirmeyi, bu g羹n羹n reva癟ta tabiriyle inovasyonuzorluyor. Her seferinde makina daha 癟ok i癟iyi iinden ediyor. Zaten kapitalizmin tarihi bir bak覺ma makinan覺n i癟inin yerini almas覺n覺n tarihidir.L璽kin bir sorun var: makina yeni deer 羹retmez, robot yeni deer/fazla deer 羹retmez. Deeri sadece ve sadece canl覺 emek, eti-kemii olan insan/i癟i羹retebilir… Makina/robotdaha 繹nce canl覺 emek taraf覺ndan 羹retilmi, makinada dondurulmu deeri yeni 羹r羹ne aktar覺r… O zaman 繹yle bir soru akla gelebilir: Eer makina yeni deer, fazla deer yaratm覺yorsa, kapitalist, i癟iyi makina ile neden ikame etsin? Makina daha h覺zl覺 ve daha 癟ok 羹retmeye imk璽n verdii i癟in! B繹ylece en ileri teknikleri 繹ncelikle 羹retim s羹recine sokmay覺 baaran kapitalistler, rakipleri kar覺s覺nda avantajl覺 duruma geliyorlar, pazar paylar覺n覺, dolay覺s覺yla k璽r覺 y羹kseltmeyi, toplam art覺-deer k羹tlesinden daha fazla pay kapmay覺 baar覺yorlar…

Fakat bir sorun var: Makina/robot Coca-Cola i癟mez. Milyonlarca i癟inin yerini al覺yor ama milyonlarca i癟inin sat覺n alma g羹c羹n羹 de yok ediyor. Marksist bir tabiri kullanmak gerekirse, bir realizasyon sorunu veya 羹retilenin sat覺lmama sorunu ortaya 癟覺k覺yor. G羹nl羹k dildeki talep yetersizlii… Zira realizasyon ancak sat覺la ger癟ekleir… Makina/robot deer yaratmad覺覺na g繹re, bu her ileri aamada daha az deer 羹retildii anlam覺na gelir… Velhas覺l sistem temelli bir 癟elikiyle mal羶ld羹r… Bir fikir vermek i癟in, eer, iletiim ve enformasyon teknolojileri bu g羹nk羹 tempoyla gelimeye ve kullan覺lmayadevam ederse, 繹n羹m羹zdeki 10-20 y覺lda,halen 癟al覺an her iki i癟iden/癟al覺andan birinin iini kaybedip, “isizler ordusuna” kat覺lmas覺 kimseyi a覺rtmas覺n…

襤kincisi, kapitalizm yatay ve dikey geniliyor. Daha 繹nce kapitalist ilikilerin hakim olmad覺覺 alanlara doru geniliyor, etkisi alt覺na al覺yor, d繹n羹t羹r羹yor. Bir de daha 繹nce kapitalist ilikilerin ge癟erli olduu yerde dikey olarak derinleiyor. imdilerde bu iki genileme alan覺 da 繹nemini kaybetmi bulunuyor. 襤ki alanda da s覺n覺ra ula覺ld覺…

Kapitalizm s覺n覺rs覺z 羹retim dinamiine sahip, l璽kin bu d羹nyan覺n kaynaklar覺 s覺n覺rl覺. Ve belirli bir eik a覺ld覺覺nda, kaynaklar k覺tla覺yor, t羹keniyor. Bir ey daha var: kapitalist ileyi, doaya verilen zararlar覺 dikkate alm覺yor. Burjuva iktisat癟覺lar覺 buna “d覺sal ekonomiler” diyor ama 繹yle pek de d覺sal olmad覺覺 imdilerde anla覺lm覺 bulunuyor. Atmosfer 覺s覺n覺yor, bir b羹t羹n olarak ekolojik denge bozuluyor, okyanuslar tuzlan覺yor, canl覺 t羹rlerive biyolojik 癟eitlilik yok oluyor, su, toprak, hava kirleniyor,tatl覺 sular azal覺yor, bata enerji kaynaklar覺 ve stratejik madenler olmak 羹zere, 羹retim i癟in vazge癟ilmez doal kaynaklar k覺tla覺yor, her seferinde enerji 羹retimi pahalan覺yor… Art覺k sistem tam bir krizler sarmal覺na hapsolmu durumda… 襤te, ekonomik kriz, finansal kriz, iklim krizi, enerji krizi, politik kriz, jeopolitik kriz, g覺da krizi, sosyal kriz, etik krizi,vb…. stelik bu krizlerin her biri de bir dierini ve/veya dierlerini azd覺rmak kouluyla. Mesela, iklim krizi fosil yak覺tlar覺n a覺r覺 kullan覺lmas覺n覺n sonucu. Atmosferin 覺s覺nmas覺n覺 durdurmak i癟in fosil yak覺tlar覺 topra覺n alt覺nda tutmak gerekiyor. L璽kin petrol, sistemin damarlar覺nda dolaan kan, dolay覺s覺yla 繹yle bir eye, muazzam bir ekonomik krizi, daha dorusu y覺k覺m覺 g繹ze almadan tevess羹l etmek m羹mk羹n deil. San覺ld覺覺 gibi k覺sa ve orta vadede petrole/doalgaza/k繹m羹re bir alternatif 羹retmek de m羹mk羹n deil…

Nobel 繹d羹l羹 sahibi de olan, Rus kimyager-fizik癟iIlyaPrigogine: “eer bir kimyasal, biyolojik veya sosyal sistem, genel denge durumundan fazlaca saparsa ve bu s覺kl覺kla tekrarlan覺rsa, art覺k bir daha sistem yapamaz” diyor. imdilerde kapitalist d羹nya sisteminin manzaras覺 tam da 繹yle… Art覺k sistemin mant覺覺 dahilinde d羹zl羹e 癟覺kma imk璽n覺 yok. Bir 癟繹k羹 hali s繹z konusu. 繹k羹 ka癟覺n覺lmaz. Eer 繹yleyse, b羹y羹k insanl覺k i癟in iki se癟enek var demektir: 1. Bu 癟繹k羹羹n alt覺nda kalmak; 2. Akl覺n覺 ba覺na almak, s羹rece m羹dahale etmek, arac覺n direksiyonunu sola k覺rmak, insanl覺覺n yegane vazge癟ilmez ufku olan sosyalizme, kom羹nizme giden yolu aralamak… Kimse kendini aldatmas覺n, bu ikisi aras覺nda bir orta yol yok! Ger癟i barbarl覺kla sosyalizm d覺覺nda bir se癟enek yok ama “B羹y羹k 襤nsanl覺k” elini 癟abuk tutmazsa, insanl覺覺n bir gelecei de olmayabilir… 襤nsanl覺k ve uygarl覺k kritik eie gelip dayand覺覺na g繹re, bundan sonra eylerin seyri, B羹y羹k 襤nsanl覺覺n ve onlar覺n saf覺ndaki entellekt羹ellerin basiretine bal覺 olacak…

  • Soru sor

  • YAZI DETAYLARI