Fikret Ba┼čkaya / Kriz de─čil, ├ž├Âk├╝┼č…

 

 

Kapitalizm, ─░kinci emperyalist sava┼č─▒n (1939-1945] ard─▒ndan yakla┼č─▒k 30 y─▒l s├╝recek bir y├╝kselme d├Ânemine girdi. K├ór oranlar─▒, verimlilik ve ├╝retimde ├Ânemli art─▒┼člar kaydedildi. Bu d├Âneme Frans─▒z iktisat├ž─▒lar─▒ “┼čanl─▒ otuzlar” diyecekti… Fakat balay─▒ uzun s├╝remezdi, zira krizler kapitalizmin mant─▒─č─▒na ve i┼čleyi┼čine i├žkindir. Kapitalizm krizsiz yapamaz, ya─čmur bulutta ne kadar i├žerilmi┼čse, kriz de kapitalizmde o kadar m├╝ndemi├žtir… 1970’li y─▒llar─▒n ortalar─▒ndan itibaren (1974-75) kriz, t├╝m emperyalist ├╝lkeleri yeniden etkisi alt─▒na ald─▒ ve t├╝m d├╝nyay─▒ kapsar hale geldi. Krize, petrol krizi dediler. H─▒z─▒n─▒ alamay─▒n ─▒rk├ž─▒lar, krizi Araplar─▒n peydahlad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyecek kadar ileri gittiler… Ba┼čka t├╝rl├╝ s├Âylersek, krizin “d─▒┼čsal”, ariz├«bir ┼čey oldu─ču s├Âylendi… Oysa, ortalama k├ór oran─▒, verimlilik ve ├╝retimde ├Ânemli d├╝┼č├╝┼čler s├Âz konusuydu, sistem geni┼čleme d├Âneminin sonuna dayanm─▒┼čt─▒.Velhas─▒l kapitalist d├╝nya sistemiyap─▒sal krize girmi┼čti,veya ayn─▒ anlama gelmek ├╝zere kriz, yeni bir uzun dalgan─▒n, yeni biruzun durgunluk d├Ânemininhabercisiydi…

Sermaye s─▒n─▒f─▒ k├ór oranlar─▒n─▒ restore etmek ├╝zere,sava┼č sonras─▒ d├Ânemin t├╝m kazan─▒mlar─▒na sava┼č ilan etti ve ├╝nl├╝ neoliberal sosyal ve ekonomik politikalar dayat─▒ld─▒. “Sosyal devleti” a┼č─▒nd─▒rmak ├╝zere kapsaml─▒ bir sald─▒r─▒ya ge├žilmi┼čti. Sendikalar etkisizle┼čtirildi, reel ├╝cretler d├╝┼č├╝r├╝ld├╝, sermayeden al─▒nan vergiler azalt─▒ld─▒, sosyal harcamalar k─▒s─▒ld─▒, ├Âzelle┼čtirmeler dayat─▒ld─▒, sermayenin hareketini k─▒s─▒tlayan t├╝m d├╝zenlemeler tasfiye edildi ve buna, liberalizasyon (serbestle┼čtirme) dendi. Devletin yap─▒s─▒ ve i┼čleyi┼či sermayenin tek yanl─▒ ├ž─▒kar─▒n─▒ g├Âzetecek ┼čekilde yeniden dizayn edildi. Ama s├Âylem farkl─▒yd─▒… Devleti k├╝├ž├╝ltmekten s├Âz ediliyordu oysa as─▒l ama├ž sermayeyi b├╝y├╝tmekti… Buna da “d├ęreglemantasyon (kurals─▒zla┼čt─▒rma) dendi. Kamuya ait olan, toplumun ortak kullan─▒m─▒na sunulmu┼č ne varsa ├Âzelle┼čtirildi…├ľzelle┼čtirmeden sa─čl─▒k, e─čitim, sosyal g├╝venlik, belediye hizmetleri… velhas─▒l hi├ž bir ┼čey muaf de─čildi… Metala┼čt─▒r─▒lmam─▒┼č, paral─▒la┼čt─▒r─▒lmam─▒┼č, soysuzla┼čmam─▒┼č hi├ž bir ┼čey b─▒rak─▒lmad─▒… D├Ânemin ├╝├ž slogan─▒: liberalizasyon, dereg├╝lasyon ve privatizasyondu (├Âzelle┼čtirme). Bir de kayd─▒rma (delokalizasyon) yoluna gidildi. Emperyalist merkezlerdeki kapitalist i┼čletmeler ‘ucuz i┼č├ži cenneti’ denilen, ├╝cretlerin ve sermayeden al─▒nan vergilerin ├žok d├╝┼č├╝k, ├ževre koruma mevzuat─▒n─▒n da pek olmad─▒─č─▒ azgeli┼čmi┼č ├╝lkelere [├çevre‘ye] kayd─▒r─▒ld─▒. Fakat sermayeden al─▒nan vergilerin d├╝┼č├╝r├╝lmesi de yeterli g├Âr├╝lmemi┼č olacak ki, sermaye “vergi cennetlerinin” yolunu tuttu… Esasen bir t├╝r “kolonizasyon” s├Âz konusuydu… Sermayenin bu kapsaml─▒ sald─▒r─▒s─▒na, Sovyet sisteminin ├ž├Âkt├╝─č├╝ 1989-1990 sonras─▒nda k├╝reselle┼čme denilecekti… Asl─▒nda emperyalist sald─▒r─▒ dememek i├žin bir edab-─▒ kelam yap─▒lm─▒┼čt─▒…

 

Geride kalan d├Ânemde sermaye k├ór oranlar─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de restore etmeyi ba┼čarsa da, verimlilik ve ├╝retim art─▒┼č─▒ bahsinde s├╝rekli olarak t├Âkezlemeye devam etti… K├ór oranlar─▒ndaki art─▒┼č, ├╝cretlerin bast─▒r─▒lmas─▒n─▒n, ba┼čka t├╝rl├╝ s├Âylersek, s├Âm├╝r├╝ oran─▒n─▒n y├╝kseltilmesinin sonucuydu… Ve en kapsaml─▒s─▒ 2007-2008’de olmak ├╝zere, neoliberal denilen 1980 sonras─▒ d├Ânemde irili-ufakl─▒ 10 kriz ya┼čand─▒ ve sistem patinaj yapmaya devam ediyor. Dayat─▒lan neoliberal politikalar sistemi “ray─▒na oturtmakta” yeterli olamad─▒. ├ťstelik ila├ž hastal─▒─č─▒n nedeni haline geldi!Sistem hayli zamand─▒r, d├╝┼č├╝k b├╝y├╝me, a┼č─▒r─▒ gelir da─č─▒l─▒m─▒ dengesizli─či ve a┼č─▒r─▒ bor├žlanmave derinle┼čen do─čal ├ževre tahribat─▒ temelinde yol al─▒yor, daha do─črusu yol alam─▒yor. Ve art─▒k sistemin mant─▒─č─▒ dahilinde bir ├ž─▒k─▒┼č yoluda g├Âr├╝nm├╝yor.

L├ókin, mevcut durumu art─▒k “kriz” kelimesiyle ifade etmek uygun de─čil… Zira kriz, normal durumdan bir sapma demeye gelse de, normale d├Ân├╝┼č├╝ de ima eder. Velhas─▒l, ge├žici bir duruma g├Ânderme yapar… Bu y├╝zden kapitalist d├╝nya sisteminin i├žinde bulundu─ču durumu ├ž├Âk├╝┼č kavram─▒ daha iyi kar┼č─▒l─▒yor. Art─▒k kapitalizm tarihsel s─▒n─▒r─▒na dayanm─▒┼č bulunuyor. B├╝y├╝k insanl─▒─ča teklif edece─či bir ┼čey yok, dolay─▒s─▒yla insanlar─▒ aldatma-oyalama, ba┼čka t├╝rl├╝ s├Âylersek, me┼čruiyet ├╝retme yetene─či a┼č─▒nm─▒┼č bulunuyor. Zira her seferinde ├ž├Âzd├╝─č├╝nden daha ├žok sorun yarat─▒yor… E─čer bundan b├Âyle hala krizden s├Âz edilecekse, en az─▒ndan “kapitalizmin nihai krizi” demek gerekecek!

O halde sadede gelebiliriz. Neden b├Âyle oldu? “├ťcretli k├Âlelik sistemi” neden patinaj yap─▒yor? Neden yolun sonuna gelindi? Nedensistemin sorun ├ž├Âzme yetene─či a┼č─▒nm─▒┼č durumda? Avusturya k├ÂkenliAmerikal─▒ iktisat├ž─▒ Joseph Schumpeter, kapitalizmin “bir yarat─▒c─▒ y─▒k─▒c─▒l─▒ksistemi“oldu─čunu s├Âylemi┼čti… G├Âr├╝nen o ki, art─▒k kapitalist sistem yarat─▒c─▒ y─▒k─▒c─▒l─▒k de─čil, tam bir “y─▒k─▒c─▒ y─▒k─▒c─▒l─▒─ča” d├Ân├╝┼čm├╝┼č bulunuyor. Zira, her seferinde ├ž├Âzd├╝─č├╝nd├╝n daha ├žok sorun ├╝retmeden, sorunlar─▒ azd─▒rmadan yol alam─▒yor, Yapt─▒─č─▒ndan daha ├žo─čunu bozmadan, var olan sorunlar─▒ azd─▒r─▒p yenilerini peydahlamadan edemiyor…

O halde neden b├Âyle oldu? B├Âyle bir tablonun, b├Âylesi bir sonucun, ba┼čka t├╝rl├╝ s├Âylersek, bir s├╝rd├╝r├╝lemezlikdurumunun ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒n ba┼čl─▒ca iki nedeninden s├Âz edebiliriz. Bunlardan birincisi, do─črudan kapitalizmin mant─▒─č─▒n─▒, i┼čleyi┼čini ve temel e─čilimlerini angaje ediyor. Bu bak─▒mdan kapitalizm bizzat kendi s─▒n─▒r─▒na dayanm─▒┼č bulunuyor; ─░kincisi, kapitalisti┼čleyi┼č, do─čaya ve insana zarar vermeden yol alam─▒yor. ┼×imdilerde “ekolojik sorun” denilenin gerisinde kapitalizminbu k├Âr mant─▒─č─▒ yat─▒yor. Ve kapitalizm, kendi d─▒┼č─▒ndaki bir s─▒n─▒ra, ekolojik s─▒n─▒ra da dayanm─▒┼č bulunuyor…

Kapitalizmin kendisiyle ilgili ├želi┼čkiyi k─▒saca ┼č├Âyle ├Âzetleyebiliriz: Kapitalizm ├ž─▒lg─▒n rekabete, vah┼či rekabete dayal─▒ bir i┼čleyi┼če sahiptir. Rekabet, ├╝retim tekniklerini s├╝rekli yenilemeyi, geli┼čtirmeyi, bu g├╝n├╝n reva├žta tabiriyle inovasyonuzorluyor. Her seferinde makina daha ├žok i┼č├žiyi i┼činden ediyor. Zaten kapitalizmin tarihi bir bak─▒ma makinan─▒n i┼č├žinin yerini almas─▒n─▒n tarihidir.L├ókin bir sorun var: makina yeni de─čer ├╝retmez, robot yeni de─čer/fazla de─čer ├╝retmez. De─čeri sadece ve sadece canl─▒ emek, eti-kemi─či olan insan/i┼č├ži├╝retebilir… Makina/robotdaha ├Ânce canl─▒ emek taraf─▒ndan ├╝retilmi┼č, makinada dondurulmu┼č de─čeri yeni ├╝r├╝ne aktar─▒r… O zaman ┼č├Âyle bir soru akla gelebilir: E─čer makina yeni de─čer, fazla de─čer yaratm─▒yorsa, kapitalist, i┼č├žiyi makina ile neden ikame etsin? Makina daha h─▒zl─▒ ve daha ├žok ├╝retmeye imk├ón verdi─či i├žin! B├Âylece en ileri teknikleri ├Âncelikle ├╝retim s├╝recine sokmay─▒ ba┼čaran kapitalistler, rakipleri kar┼č─▒s─▒nda avantajl─▒ duruma geliyorlar, pazar paylar─▒n─▒, dolay─▒s─▒yla k├ór─▒ y├╝kseltmeyi, toplam art─▒-de─čer k├╝tlesinden daha fazla pay kapmay─▒ ba┼čar─▒yorlar…

Fakat bir sorun var: Makina/robot Coca-Cola i├žmez. Milyonlarca i┼č├žinin yerini al─▒yor ama milyonlarca i┼č├žinin sat─▒n alma g├╝c├╝n├╝ de yok ediyor. Marksist bir tabiri kullanmak gerekirse, bir realizasyon sorunu veya ├╝retilenin sat─▒lmama sorunu ortaya ├ž─▒k─▒yor. G├╝nl├╝k dildeki talep yetersizli─či… Zira realizasyon ancak sat─▒┼čla ger├žekle┼čir… Makina/robot de─čer yaratmad─▒─č─▒na g├Âre, bu her ileri a┼čamada daha az de─čer ├╝retildi─či anlam─▒na gelir… Velhas─▒l sistem temelli bir ├želi┼čkiyle mal├╗ld├╝r… Bir fikir vermek i├žin, e─čer, ileti┼čim ve enformasyon teknolojileri bu g├╝nk├╝ tempoyla geli┼čmeye ve kullan─▒lmayadevam ederse, ├Ân├╝m├╝zdeki 10-20 y─▒lda,halen ├žal─▒┼čan her iki i┼č├židen/├žal─▒┼čandan birinin i┼čini kaybedip, “i┼čsizler ordusuna” kat─▒lmas─▒ kimseyi ┼ča┼č─▒rtmas─▒n…

─░kincisi, kapitalizm yatay ve dikey geni┼čliyor. Daha ├Ânce kapitalist ili┼čkilerin hakim olmad─▒─č─▒ alanlara do─čru geni┼čliyor, etkisi alt─▒na al─▒yor, d├Ân├╝┼čt├╝r├╝yor. Bir de daha ├Ânce kapitalist ili┼čkilerin ge├žerli oldu─ču yerde dikey olarak derinle┼čiyor. ┼×imdilerde bu iki geni┼čleme alan─▒ da ├Ânemini kaybetmi┼č bulunuyor. ─░ki alanda da s─▒n─▒ra ula┼č─▒ld─▒…

Kapitalizm s─▒n─▒rs─▒z ├╝retim dinami─čine sahip, l├ókin bu d├╝nyan─▒n kaynaklar─▒ s─▒n─▒rl─▒. Ve belirli bir e┼čik a┼č─▒ld─▒─č─▒nda, kaynaklar k─▒tla┼č─▒yor, t├╝keniyor. Bir ┼čey daha var: kapitalist i┼čleyi┼č, do─čaya verilen zararlar─▒ dikkate alm─▒yor. Burjuva iktisat├ž─▒lar─▒ buna “d─▒┼čsal ekonomiler” diyor ama ├Âyle pek de d─▒┼čsal olmad─▒─č─▒ ┼čimdilerde anla┼č─▒lm─▒┼č bulunuyor. Atmosfer ─▒s─▒n─▒yor, bir b├╝t├╝n olarak ekolojik denge bozuluyor, okyanuslar tuzlan─▒yor, canl─▒ t├╝rlerive biyolojik ├že┼čitlilik yok oluyor, su, toprak, hava kirleniyor,tatl─▒ sular azal─▒yor, ba┼čta enerji kaynaklar─▒ ve stratejik madenler olmak ├╝zere, ├╝retim i├žin vazge├žilmez do─čal kaynaklar k─▒tla┼č─▒yor, her seferinde enerji ├╝retimi pahalan─▒yor… Art─▒k sistem tam bir krizler sarmal─▒na hapsolmu┼č durumda… ─░┼čte, ekonomik kriz, finansal kriz, iklim krizi, enerji krizi, politik kriz, jeopolitik kriz, g─▒da krizi, sosyal kriz, etik krizi,vb…. ├ťstelik bu krizlerin her biri de bir di─čerini ve/veya di─čerlerini azd─▒rmak ko┼čuluyla. Mesela, iklim krizi fosil yak─▒tlar─▒n a┼č─▒r─▒ kullan─▒lmas─▒n─▒n sonucu. Atmosferin ─▒s─▒nmas─▒n─▒ durdurmak i├žin fosil yak─▒tlar─▒ topra─č─▒n alt─▒nda tutmak gerekiyor. L├ókin petrol, sistemin damarlar─▒nda dola┼čan kan, dolay─▒s─▒yla ├Âyle bir ┼čeye, muazzam bir ekonomik krizi, daha do─črusu y─▒k─▒m─▒ g├Âze almadan tevess├╝l etmek m├╝mk├╝n de─čil. San─▒ld─▒─č─▒ gibi k─▒sa ve orta vadede petrole/do─čalgaza/k├Âm├╝re bir alternatif ├╝retmek de m├╝mk├╝n de─čil…

Nobel ├Âd├╝l├╝ sahibi de olan, Rus kimyager-fizik├žiIlyaPrigogine: “e─čer bir kimyasal, biyolojik veya sosyal sistem, genel denge durumundan fazlaca saparsa ve bu s─▒kl─▒kla tekrarlan─▒rsa, art─▒k bir daha sistem yapamaz” diyor. ┼×imdilerde kapitalist d├╝nya sisteminin manzaras─▒ tam da ├Âyle… Art─▒k sistemin mant─▒─č─▒ dahilinde d├╝zl├╝─če ├ž─▒kma imk├ón─▒ yok. Bir ├ž├Âk├╝┼č hali s├Âz konusu. ├ç├Âk├╝┼č ka├ž─▒n─▒lmaz. E─čer ├Âyleyse, b├╝y├╝k insanl─▒k i├žin iki se├ženek var demektir: 1. Bu ├ž├Âk├╝┼č├╝n alt─▒nda kalmak; 2. Akl─▒n─▒ ba┼č─▒na almak, s├╝rece m├╝dahale etmek, arac─▒n direksiyonunu sola k─▒rmak, insanl─▒─č─▒n yegane vazge├žilmez ufku olan sosyalizme, kom├╝nizme giden yolu aralamak… Kimse kendini aldatmas─▒n, bu ikisi aras─▒nda bir orta yol yok! Ger├ži barbarl─▒kla sosyalizm d─▒┼č─▒nda bir se├ženek yok ama “B├╝y├╝k ─░nsanl─▒k” elini ├žabuk tutmazsa, insanl─▒─č─▒n bir gelece─či de olmayabilir… ─░nsanl─▒k ve uygarl─▒k kritik e┼či─če gelip dayand─▒─č─▒na g├Âre, bundan sonra ┼čeylerin seyri, B├╝y├╝k ─░nsanl─▒─č─▒n ve onlar─▒n saf─▒ndaki entellekt├╝ellerin basiretine ba─čl─▒ olacak…

  • Soru sor

  • YAZI DETAYLARI