Mustafa Y覺lmaz / Jivago Vakas覺

EDEB襤YAT

Kitap: Jivago Vakas覺

30 Nisan 2017

arap Dumanlar覺 sitesinden al覺nm覺t覺r.

Yap覺 Kredi Yay覺nlar覺 Boris Pasternak覺n Doktor Jivago roman覺n覺 H羹lya Arslan覺n Rus癟a asl覺ndan yapt覺覺 癟eviriyle yay覺nlad覺ktan sonra imdi de bir incelemeyle devam ediyor Jivago konusuna. Peter Finn ve Petra Couv矇enin birlikte kaleme ald覺覺 Jivago Vakas覺 Kremlin, CIA ve Yasak Bir Kitab覺n Etraf覺nda D繹nen Sava Mart ay覺nda yay覺nland覺. evirmen Yeim Seber, edit繹r Yasin Sofuolu.

Amerikal覺 ve Avrupal覺 yazarlar覺n kaleminden 癟覺kan metin 繹zeni, derinlii, isabetli vurgular覺 ve bir edebiyat incelemesi i癟in s覺ra d覺覺 olsa da bir an bile d羹meyen temposuyla son derece doyurucu. Asl覺nda edebiyattan ziyade olay incelemesi demek daha doru. 羹nk羹 Doktor Jivago yaln覺zca bir roman deil, bal覺 ba覺na bir olay. Ve yirminci y羹zy覺lda Rus edebiyat覺na ve bu edebiyat覺n d羹nyada alg覺lan覺 bi癟imine bu kadar damga vurmu bir benzeri yok. (*)

Kitab覺n alt bal覺覺 gizli servisler aras覺nda bir sava olduu izlenimi uyand覺rsa da, okuduk癟a g繹r羹l羹yor ki, mesele esasen birey olarak Boris Pasternak ve devlet olarak Sovyetler Birlii aras覺nda. Kitab覺n SSCB d覺覺nda yay覺n覺na arac覺l覺k eden 襤talyan kom羹nisti Sergio DAngelonun isabetli ifadesiyle, bu Sovyet devletinin Doktor Jivagoya kar覺 y羹r羹tt羹羹 bir sava (s. 146). Sava覺 t覺rmand覺ran da Sovyet iktidar覺n覺n kitab覺n yay覺nlanmamas覺 y繹n羹ndeki bask覺s覺 ve buna kar覺 Boris Pasternak ve 襤talyan kom羹nist yay覺nc覺 Giangiacomo Feltrinellinin direnci. CIA ve bat覺 medyas覺 ie kar覺t覺覺nda iki has覺m cephe 癟oktan silahlar覺 癟ekmi durumda.

Rus k羹lt羹r-sanat tarihini Rus癟a okuyanlar覺n eninde sonunda rastlayaca覺 uursuz bir kelime var: travlya, yani s羹rek av覺. Sovyet rejiminin bireysel s繹z羹n peine d羹t羹羹 her vakada, kelimenin tekrar tekrar dorulanan isabetine amamak elde deil. Boris Pilnyak, Yevgeni Zamyatin, Anna Ahmatova, Mihail Zo癟enko, Yosif Brodski, Aleksandr Soljenits覺n Finn ve Couv矇enin 癟al覺mas覺 Boris Pasternak i癟in balat覺lan s羹rek av覺n覺n ayr覺nt覺lar覺n覺 g繹zler 繹n羹ne sermesi bak覺m覺ndan da son derece 繹retici.

Kitapta yan覺t覺n覺 bulduumuz sorulardan biri u: Rejimi bu kadar rahats覺z eden ne Pasternak覺n roman覺nda? Devlete yak覺n duran pozisyon sahibi yazar arkadalar覺n覺n mektubundan okuyal覺m:

Roman覺n覺zla ilgili bizi rahats覺z eden ey roman覺n ruhu, genel havas覺 ve yazar覺n hayata dair g繹r羹leridir Roman覺n覺z覺n ruhu sosyalist devrimin kabul edilmemesi y繹n羹ndedir. Roman覺n覺z覺n genel havas覺 da Ekim Devriminin, 襤癟 Sava覺n ve bunlar覺n beraberinde getirdii toplumsal d繹n羹羹mlerin insanlara ac覺dan baka bir ey vermediini ve Rus entelijansiyas覺n覺 fiziksel olarak ya da ahlaken yok ettiini s繹ylemektedir. (s. 133)

Pasternak覺n kendisi bile bundan daha iyi 繹zetleyemezdi.

Peki yazar覺n direncini besleyen ne?

Blogda daha 繹nce yay覺nlad覺覺m, Vasili Grossman覺n g繹z羹nden Sovyet sosyalizmi: Her ey ge癟ip gider yaz覺s覺nda Grossman覺n bir birey olarak ne kadar bunald覺覺, i癟ini d繹kmeye ne kadar susam覺 olduu a癟覺k se癟ik g繹r羹lebiliyor demitim. Ayr覺ca yazar覺n sans羹r羹, yerleik edebiyat kurum ve doktrinlerini umursamayan bir anlatma hevesi olduundan s繹z etmitim. Bu heves Pasternakta da fazlas覺yla var. T覺pk覺 Grossman gibi onun da i癟indekini s繹ylemek, mevcudu reddetmek ve tabular覺 h覺rpalamak i癟in istek duyduu a癟覺k.

Jivago Vakas覺n覺n 繹rt羹k temalar覺ndan biri de Sovyet toplumunu k覺lcallar覺na kadar esir alan korku. 襤verenlerinin, Peredelkinoda yaayan meslekta komular覺n覺n ve hatta ailesinin korku i癟inde Pasternaka uygulad覺覺 olaan羹st羹 markaj覺n boyutlar覺n覺 繹renip de yazar覺n g繹sterdii dirence hayran olmamak elde deil.

Grossman gibi Pasternak覺n da bunu Stalin hayattayken deil, Kru癟evin iktidarda olduu nispi 繹zg羹rl羹k d繹neminde yapm覺 olmas覺 bence anla覺l覺r. Pasternak覺n ad覺mlar覺n覺 takip ederek 1960lar覺n ortalar覺nda eserlerini 羹lke d覺覺nda yay覺nlatan Sinyavski ve Danielin hedefe konduu s羹rek av覺n覺n kat覺l覺mc覺lar覺ndan Mihail olohovun Eski g羹nlerde olsa g繹r羹rd羹m sizi! tehdidini hat覺rl覺yorum mesela. Evet, eski g羹nlerde olsa Pasternak Doktor Jivagoyu 羹lke d覺覺nda yay覺nlatamaz, Grossman Her ey Ge癟ip Gideri yazamazd覺. Ama Kru癟ev d繹neminde de resmi edebiyata s覺rt 癟evirmenin bir bedeli vard覺 ve Finn ve Couv矇enin 癟al覺mas覺ndan anla覺lan, hem Pasternak, hem de ailesi canlar覺yla olmasa da bu bedeli fazlas覺yla 繹demi g繹r羹n羹yor.

襤tiraf etmem gerek, Doktor Jivagoyu okuduumda, iyi bir roman m覺, yoksa sansasyon r羹zgar覺n覺 arkas覺na alm覺 vasat veya vasat 羹st羹 bir eser mi olduu konusunda epey teredd羹tte kalm覺t覺m. Hala giderebilmi deilim bu soru iaretlerini ama Jivago Vakas覺, 羹zerinde d羹羹nmeye deer baz覺 ipu癟lar覺 sunuyor.

Lev Tolstoyun Leonid Andreyevin 1905 Rus-Japon sava覺n覺n dehetini resmettii K覺z覺l Kahkahas覺 i癟in s繹yledii rivayet edilen 繹yle bir s繹z var: Korkutmaya 癟al覺覺yor, ama korkmad覺m.

Doktor Jivago ile ilgili benim hissiyat覺m da buna benzer. Ele ald覺覺 barbarl覺k konusunda Pasternaka yak覺n bir yerdeyim ama roman覺 beni korkutmay覺 baaramad覺.

te yandan, Finn ve Couv矇enin 癟al覺mas覺ndan edebiyat camias覺n覺n Doktor Jivagoyu baka bir 癟er癟evede ele ald覺覺n覺 g繹r羹yoruz. Albert Camusn羹n Pasternaka hitaben s繹yledikleri:

19. y羹zy覺l Rusyas覺 olmasayd覺 ben bir hi癟tim Beni besleyen ve g羹c羹me g羹癟 katan Rusyay覺 sizin ahs覺n覺zda yeniden kefettim. (s. 204)

Ve Nobel 繹d羹l羹n羹 veren 襤sve癟 Akademisinin a癟覺klamas覺:

d羹l, sanat癟覺n覺n 癟ada iir dal覺ndaki ve b羹y羹k Rus anlat覺 gelenei alan覺ndaki kayda deer baar覺lar覺ndan dolay覺 verilmitir. (s. 211)

Bahsettiim ipu癟lar覺ndan biri ite bu. 襤lk bak覺ta basmakal覺p gelen bu deerlendirmelerin arka plan覺na deinmekte yarar var. Camus, akademi 羹yeleri, yabanc覺 yazarlar, Rus yazarlar, okurlar Pek 癟ok kii Rus edebiyat覺n覺n on dokuzuncu y羹zy覺lda kaydettii ve pek muhtemeldir ki daha uzun s羹re unutulmayacak muazzam baar覺s覺n覺n ard覺ndan Sovyetler eliyle yok olman覺n eiine getirilmesi ve ad覺na sosyalist ger癟ek癟ilik denen ucubeye indirgenmesi kar覺s覺nda b羹y羹k bir ok yaad覺. Boris Pasternak gibi hakiki bir airin Doktor Jivago gibi bir anlat覺yla ortaya 癟覺kmas覺n覺n politik 癟er癟eveden ba覺ms覺z olarak pek 癟ok edebiyatseveri heyecanland覺rd覺覺 anla覺l覺yor. Demek ki o b羹y羹k gelenek 繹lmemi, demek ki bireysel s繹z, b羹y羹k edebiyat hala ayakta. Camusn羹n s繹zleri ite bu heyecan覺n g繹stergesi.

Jivago Vakas覺n覺 Rus edebiyat覺 ve modern Rusya tarihinin merakl覺lar覺na iddetle tavsiye ederim.

Son s繹zler, adet olduu 羹zere yine T羹rk癟e 癟eviri ve yay覺n 羹zerine.

Ben YKYnin Jivago konusuna g繹sterdii ilgiyi takdir etmekle birlikte, hem Doktor Jivago roman覺, hem de Jivago Vakas覺 incelemesi 羹zerinde 癟al覺覺rken gereken yay覺nc覺 konsantrasyonunu g繹stermediini d羹羹n羹yorum. Bildiim kadar覺yla, her iki kitab覺n edit繹rleri de Rus癟a bilen insanlar deil. Bu da ka癟覺n覺lmaz olarak metinlerde hata ve eksiklerin 繹n羹n羹 a癟覺yor.

rneklemek gerekirse Yeim Seberin 癟evirisinde Rus癟a eser adlar覺 襤ngilizce b覺rak覺lm覺. T羹rk癟e okurun g繹z羹nden bakarsak, Pilnyak覺n Mahogany ad覺nda bir yap覺t覺 olamaz (s. 16). Bu ya Krasnoye derevod覺r, ya da Maundur.

Mayakovskiye ait u c羹mle: Bunu White bas覺mevinin eline teslim etmek d羹manlar覺m覺z覺n cephanesinin g羹c羹ne g羹癟 katar. (s. 16) Rus tarihine merakl覺 okur hemen tahmin edecektir, Mayakovski burada White ad覺nda bir bas覺m evinden deil, K覺z覺llar覺n d羹man覺 Beyazlardan ve onlar覺n kontrol羹ndeki bas覺ndan, yay覺n evlerinden s繹z etmekte.

79. sayfada 癟evirmenin 襤sa ile Mesihi birbirine kar覺t覺rd覺覺n覺 da not etmekte fayda var. Sen ger癟ekten 襤sas覺n ile Sen ger癟ekten Mesihsin c羹mleleri a癟覺k ki bambaka eyleri ifade ediyor. Y覺llard覺r g繹rmediiniz ahbab覺n覺za bir t羹rl羹 seslenirsiniz, Tanr覺n覺n olu olduuna ve insanl覺覺 kurtaraca覺n覺za ikna olduunuz birine baka t羹rl羹.

(*) yle ki bu olay覺n bir ucu bana da uzan覺yor.

Bir s羹re 繹nce, Rus edebiyat覺 merak覺m覺n nas覺l balad覺覺n覺 hat覺rlamaya 癟al覺覺rken hayretle fark ettim ki, bu edebiyattan okuduum ilk kitap Doktor Jivago idi. Orta okul y覺llar覺nda bir yerlerden elime nas覺l ge癟miti bu kitap? Muhtemelen David Leanin filmini izledikten sonra. Bu hi癟 de tesad羹f deildi. Sovyetler Birlii yeni y覺k覺lm覺t覺. Yani yorgan gitmiti, kavga da bitmek 羹zereydi. Ama Souk Sava覺n s繹nmeye y羹z tutmu ateinden birka癟 k覺v覺lc覺m覺n benim gibi yeni yetien dimalara s覺癟rad覺覺 da oluyordu. Doktor Jivago kitab覺 ve Jivago tart覺mas覺 ite bu k覺v覺lc覺mlardan.

Peki zihnimde ne kalm覺t覺 Doktor Jivagodan o g羹nlerde? Ergen hayallerini s羹sleyen g羹zel kad覺n imgesinden ve Rus egzotiinden baka hi癟bir ey elbette. Ama egzotik deyip ge癟memek gerek. A覺rl覺ks覺z gibi dursa da insan覺n 繹nce merak覺n覺, ard覺ndan da adanm覺 ilgisini ard覺ndan s羹r羹kleyecek kadar etkili.

  • Soru sor

  • YAZI DETAYLARI