Anar┼čizmÔÇŽ Zor Ama M├╝mk├╝n!

(Bu yaz─▒, Konuk Yaz─▒lar’da yay─▒mland─▒─č─▒ duyurulan ─░brahim ├ľzkurt’un yaz─▒s─▒yla ba─člant─▒l─▒ olarak okunmal─▒d─▒r.)

Anar┼čizmÔÇŽ ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n Devlet arac─▒l─▒─č─▒yla de─čil, DevletÔÇÖten kazan─▒laca─č─▒na inan─▒r.
Peter Marshall

Anar┼čizm ├╝zerine bir ┼čeyler yazmak s─▒k─▒nt─▒l─▒ bir i┼čtir. Anar┼čizm ├╝zerine yaz─▒lm─▒┼č kitaplar─▒n tarihi s─▒ralamas─▒na g├Âre, GodwinÔÇÖden, ProudhonÔÇÖa, oradan Bakunin ve KropotkinÔÇÖe do─čru tarihi bir s─▒ra izleyerek art─▒k iyice mekanikle┼čmi┼č bir tarihsel dizgeyi s├╝rd├╝rmek zorunda kal─▒rs─▒n─▒z; bunun ard─▒ndan, Rus devriminde, ─░spanya devriminde, 68 devriminde anar┼čistlerin etkilerinden ve m├╝cadelelerinden s├Âz edersiniz. Genel ge├žer olan bir di─čer anlat─▒m da, Marksizmle anar┼čizmin bilinen tarihi tart─▒┼čmalar─▒n─▒ temel alarak bug├╝nlere do─čru ilerlemektir.
Ben bu yaz─▒da bunlardan ka├ž─▒nmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒m. Anar┼čizmin d├╝┼č├╝ncesi, eylemi ve di─čer d├╝┼č├╝nsel ak─▒mlarla ili┼čkileri konusunu merak edenler i├žin yaz─▒n─▒n sonunda verece─čim anar┼čizm ├╝zerine T├╝rk├že kitaplar listesi, en az─▒ndan temel bilgiler a├ž─▒s─▒ndan yeterli bir kaynak olacakt─▒r diye d├╝┼č├╝n├╝yorum.
Bu yaz─▒da a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak, bir toplumsal proje olan anar┼čizmin ├Ânermeleriyle, her toplumsal projenin belirleyici ├Âz├╝ olan insan g├╝d├╝leri, davran─▒┼člar─▒ ve al─▒┼čkanl─▒klar─▒ aras─▒ndaki uyum ve uyumsuzluklar ├╝zerinde durmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒m. Ama bunu yaparken, tarihteki do─ča├žlama anar┼čist topluluklar─▒n bir dip ak─▒nt─▒s─▒ olarak devam edegelen spontane ayaklanmalar─▒n─▒, tarihteki ve g├╝n├╝m├╝zdeki comunity olarak var olma ve ya┼čama deneyimlerini ve geleneklerini de─čil de, 1789 devrimiyle ba┼člayan, yeni ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplum kurma giri┼čimlerini esas alaca─č─▒m.
1789 devriminin bir burjuva devrimi oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝yorum. Bunun, kendi toplumsal projeleri i├žin bir basamak g├Ârevi g├Ârmesi amac─▒yla Marksistler taraf─▒ndan ortaya at─▒lm─▒┼č yanl─▒┼č bir tan─▒mlama oldu─ču kan─▒s─▒nday─▒m. Burjuvazinin 1789 devriminde oynad─▒─č─▒ rol s─▒n─▒rl─▒d─▒r ve ├╝stelik esasen de kar┼č─▒devrimci bir rold├╝r bu. Burjuvazi, daha 1789 devrimi ├Âncesinden aristokrasiyle geni┼č ba─člar kurmu┼č, para g├╝c├╝yle onu ve ├╝nvanlar─▒n─▒ sat─▒n alm─▒┼č, devleti ele ge├žirmi┼čti. Bu y├╝zden, burjuvazinin 1789 gibi b├╝y├╝k bir devrime ihtiyac─▒ yoktu. Devrim patlad─▒ktan sonra da yapt─▒─č─▒, ya onu durdurmas─▒na veya devleti tamamen ele ge├žirmesine yarayacak ┼čekilde sapt─▒rmaya ├žal─▒┼čmak oldu. Jakobenler, bu ikinci amac─▒ ger├žekle┼čtirmekte ├žok b├╝y├╝k rol oynam─▒┼člard─▒r.
1789 devrimi, burjuvazinin dar ufuklar─▒na s─▒─čd─▒r─▒lamayacak kadar b├╝y├╝k bir devrimdi ve insanl─▒─č─▒n ufkunda yepyeni bir ├ža─č─▒ ba┼člatm─▒┼čt─▒. Nedir bu ├ža─č? ─░nsanl─▒─č─▒n, toplumsal ├Âzlem ve tasar─▒lar─▒ bilin├žli bir bi├žimde ve bir toplumsal proje olarak hayata ge├žirmeye muktedir oldu─čunu ilan eden bir ├ža─č. 1789 Devrimi, i┼čte bu ├ža─č─▒ ilan etti─či i├žin b├╝y├╝k bir devrimdir ve halen de 1789 Devriminin ilan etti─či bu ├ža─č─▒n i├žinde ya┼č─▒yoruz. ─░sterseniz, bu ├ža─ča e┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir d├╝nya kurma ya da olu┼čturma ├ža─č─▒ diyelim.
Bu ├ža─č, ├╝├ž d├╝┼č├╝nce ve ├╝├ž projeyle y├╝r├╝d├╝: Liberalizm, Sosyalizm ve Anar┼čizm.
Liberalizm, ├Âzg├╝rl├╝─če ├Ânem veren ama bu ├Âzg├╝rl├╝─č├╝, var olan kurumlar─▒n evrimiyle ger├žekle┼čtirip g├╝venceye almay─▒ hedefleyen bir projeydi. Ne var ki, var olan kurumlar e┼čitsiz s─▒n─▒f ili┼čkilerine dayan─▒yordu ve bu e┼čitsizlik, ister istemez ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n de formel bir alana kapat─▒lmas─▒n─▒ getirmekteydi.
Sosyalizm, liberalizmden farkl─▒ olarak, var olan toplumlar─▒n e┼čitsiz s─▒n─▒f ili┼čkilerine dikkat ├žekiyor ve ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n g├╝vence alt─▒na al─▒nabilmesi i├žin ├Âncelikle bu e┼čitsiz s─▒n─▒f ili┼čkilerinin ortadan kald─▒r─▒lmas─▒ gerekti─čini ileri s├╝r├╝yordu. Sosyalizm, s─▒n─▒fsal e┼čitsizlik noktas─▒na dikkat ├žekmekte hakl─▒ olmakla birlikte, e┼čitsizli─čin kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ esas al─▒rken, bu sefer ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ ihmal eden, onun e┼čitlikten ayr─▒ bir varl─▒─č─▒ oldu─ču ger├že─čini ikinci plana atan bir y├Ânelime girdi ve somut pratikte bu ihmalin ├žok ac─▒ sonu├žlar─▒ ya┼čand─▒.
Anar┼čizmin, liberalizmden ve sosyalizmden ├╝st├╝n yan─▒ i┼čte bu iki noktada ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Anar┼čizm, ne liberalizm gibi e┼čitli─či, ne de sosyalizm gibi ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ ikinci plana atmaya yana┼čm─▒┼čt─▒r. Belki de d├╝alist denebilecek bir tutumla, e┼čitli─čin ancak ├Âzg├╝rl├╝kle hayata ge├žirilebilece─čini, ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n ise ancak e┼čitlikle ya┼čayabilece─čini ileri s├╝rerek, birinden birine a─č─▒rl─▒k vermeyi ya da birinden birini ihmal etmeyi veya ikinci plana atmay─▒ reddetmi┼čtir. Ger├žekten de, e┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplum kurman─▒n yolu, e┼čitlikle ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ birbirinden kopartmadan, birbirine feda etmeden e┼čit ├Âl├ž├╝de ├Ânemsemekle ve hayata ge├žirmekle m├╝mk├╝nd├╝r. Peter Marshall da bu noktaya dikkat ├žekmektedir:
ÔÇťAsl─▒nda anar┼čizm, hem liberalizmin hem de sosyalizmin fikirlerini ve de─čerlerini birle┼čtirir ve iki b├╝y├╝k d├╝┼č├╝nce ak─▒m─▒n─▒n yarat─▒c─▒ bir sentezi olarak g├Âr├╝lebilir.ÔÇŁ (Peter Marshall, Anar┼čizmin Tarihi, ├žev: Yavuz Alogan, imge, 2003, s. 872)

Bu saptamay─▒ yapt─▒ktan sonra, e┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplumun ├Âzmaddesi olan insan─▒n, e┼čitlik ve ├Âzg├╝rl├╝kle uyumu veya uyumsuzlu─ču tart─▒┼čmas─▒na ge├žebiliriz. E─čer anar┼čizmin ├Ânerdi─či gibi, ger├žekten e┼čit ve ├Âzg├╝r bir toplum kurulacaksa, bu, ancak insan─▒n, bu e┼čitlik ve ├Âzg├╝rl├╝─če ne kadar yatk─▒n olup olmad─▒─č─▒yla ba─člant─▒l─▒d─▒r. Elbette burada, de─či┼čmez bir insan unsurundan ya da insan ├Âz├╝nden s├Âz ediyor de─čilim. ├ľzellikle Marksizmin bu noktada ├Ânemli bir katk─▒s─▒na dikkat ├žekmek gerekir. ─░nsan unsuru da toplumsal ko┼čullar─▒n de─či┼čmesine g├Âre de─či┼čir muhakkak. Bununla birlikte, acaba de─či┼čmesi ├žok zor ya da imk├óns─▒z ├Â─čeler de var m─▒d─▒r? E─čer varsa, bunlar nelerdir? E┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplumun kurulmas─▒nda anar┼čizmin iyimserli─či ne ├Âl├ž├╝de ge├žerlidir? B├╝t├╝n bu sorular─▒n cevaplar─▒, ayn─▒ zamanda anar┼čizmin, sadece yakla┼čt─▒k├ža uzakla┼čan bir ├╝topya m─▒, yoksa g├╝n├╝n birinde ger├žekle┼čecek bir toplumsal proje mi oldu─ču noktas─▒n─▒ da ayd─▒nlatacakt─▒r.

─░nsan E┼čitli─če Uyum Sa─člar m─▒?

Milyonlarca insan─▒n bir hi├žlik gibi, ba┼čkalar─▒na servet y─▒─čarken, bunun faturas─▒n─▒ solgun, donuk ve peri┼čan hale gelmekle ├Âdeyen etten kemikten makineler olmalar─▒n─▒ talep eden ┼čey, ├Âzel m├╝lkiyettir.
Emma Goldman

Paran─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒yla birlikte kapitalizmin de bir r├╝┼čeym olarak var oldu─čunu d├╝┼č├╝nme e─čilimindeyim. Yani kapitalizm be┼č y├╝z y─▒l ├Ânce ortaya ├ž─▒km─▒┼č de─čildir. Evet, be┼č y├╝z y─▒l ├Ânce d├╝nyaya gelmi┼čtir ama paran─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒yla birlikte ana rahmine d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ ve binlerce y─▒ll─▒k bir geli┼čmenin sonunda ba─č─▒ms─▒z bir varl─▒k haline geldi─čini d├╝┼č├╝nmek hi├ž de yanl─▒┼č olmaz.
E─čer b├Âyleyse, insanl─▒─č─▒n kan─▒, paran─▒n ÔÇô ya da isterseniz uygarl─▒─č─▒n diyelim ÔÇô ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan beri para ili┼čkileriyle zehirlenmektedir. Para ili┼čkileri e┼čitsizlik ili┼čkileri demektir. Para, salt bir al─▒┼čveri┼č arac─▒ de─čil, esasen servetin bir yerde y─▒─č─▒lmas─▒n─▒n ve dolay─▒s─▒yla b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čun yoksulla┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒n arac─▒d─▒r.
─░nsanl─▒─č─▒n kan─▒ bu kadar uzun s├╝redir e┼čitsizlikle zehirlenmi┼čse bu e┼čitsizli─čin genlere de i┼člemi┼č olma ihtimali epeyce kuvvetli de─čil midir? E─čer b├Âyleyse, insanl─▒─č─▒n e┼čitsizli─čin zehirinden kurtulmas─▒ imk├óns─▒z olmasa bile, uzun bir zaman almayacak m─▒d─▒r?
─░┼čte bu noktada anar┼čizmin hem umutlu bir ba┼člang─▒├ž, hem de fazlas─▒yla iyimser bir y├Ânelim oldu─čunu d├╝┼č├╝nmek m├╝mk├╝nd├╝r. Yeni bir toplum projesi i├žin umutlu olmak zorunludur ama fazla iyimserlik, hem uyan─▒kl─▒─č─▒ k├Âreltir hem de z─▒dd─▒n─▒, yani k├Ât├╝mserli─či do─čurabilir. Kald─▒ ki, e┼čitsizlik, sadece m├╝lkiyet ili┼čkileriyle k─▒s─▒tl─▒ bir ┼čey de de─čildir. ─░nsanlar aras─▒ndaki do─čal e┼čitsizlikler de ÔÇô zek├ó, yetenek vb. ÔÇô e┼čitsizli─če katk─▒da bulunur.
E┼čitli─če ve e┼čitsizli─če e─čilim, insan─▒n birbiriyle ├želi┼čen iki temel g├╝d├╝s├╝ gibi g├Âr├╝nmektedir. Marksistler, ├╝retim ara├žlar─▒n─▒n toplumsalla┼čt─▒r─▒lmas─▒yla e┼čitsizli─čin bir s├╝re├ž i├žinde ortadan kalkaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rler. Fakat bu noktada Marksistlerin, insanlar─▒n e┼čitsizlik y├Ân├╝ndeki g├╝d├╝lerini fazla dikkate almad─▒klar─▒n─▒ d├╝┼č├╝nebiliriz. Anar┼čistler, bireye ve insan├« ├Âze daha fazla ├Ânem atfettiklerinden, ├╝retim ara├žlar─▒n─▒n toplumsalla┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ yeterli g├Ârmezler, insan─▒n ├Âz├╝ndeki e┼čitlik├ži e─čilime fazla ├Ânem verirler.
Marksizmin, ├╝retim ara├žlar─▒n─▒n toplumsalla┼čt─▒r─▒lmas─▒yla sorunun esasen hallolaca─č─▒ ├Âng├Âr├╝s├╝ tarihi deneyler taraf─▒ndan do─črulanmam─▒┼čt─▒r. Bir kere, Marksizm, ger├žek anlamda bir toplumsalla┼čma deneyi a┼čamas─▒na bile ula┼čamadan iflas etmi┼čtir. Daha do─črusu, Marksizm, toplumsalla┼čt─▒rmayla kamula┼čt─▒rma ya da devletle┼čtirme aras─▒ndaki fark─▒ ortadan kald─▒rarak korkun├ž bir hata yapm─▒┼čt─▒r. Anar┼čizm, ├╝retim ara├žlar─▒n─▒n devletle┼čtirilmesi noktas─▒nda Marksizme ┼čiddetli bir ┼čekilde muhalefet ederek elbette do─čru bir y├Ânelim sergilemi┼čtir ama sonu├žta, k─▒sa s├╝reli baz─▒ deneyler d─▒┼č─▒nda ÔÇô ─░spanyaÔÇÖdaki kolektifler ÔÇô anar┼čizm de ger├žek bir toplumsalla┼čt─▒rma deneyi ortaya koyamam─▒┼čt─▒r.
Sonu├ž olarak insanl─▒─č─▒n bug├╝ne kadar ger├žek bir toplumsalla┼čt─▒rma deneyi ya┼čamad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz.
E─čer ya┼čansayd─▒ ne olurdu? Bu konuda ancak baz─▒ faraziyelerde bulunabiliriz. ├ťretim ara├žlar─▒, anar┼čizmin ├Ânerdi─či gibi, ger├žekten yerel ├Âzg├╝r kom├╝nlerin eline ge├žerse, yani ger├žek bir toplumsalla┼čma ya┼čan─▒rsa, insanlar art─▒k paran─▒n ge├žerli olmayaca─č─▒ bu e┼čitlik├ži topluma uyum sa─člarlar m─▒? E┼čitsizlik y├Ân├╝ndeki g├╝d├╝leri buna engel olmaz m─▒?
Bence olmaz. Elbette her ┼čey p├╝r├╝zs├╝z bir ┼čekilde ilerlemeyecektir. ─░nsanlar─▒n bin y─▒llara dayanan e┼čitsizlik ya da bir ba┼čkas─▒n─▒n ├╝zerinde ├╝st├╝nl├╝k veya tahakk├╝m kurma e─čilimleri ├žok uzunca bir s├╝re, hatta belki de ilelebet devam edecektir ama e─čer yerel ├Âzg├╝r kom├╝nlere dayanan bir toplum b├╝t├╝n insanlar─▒n e┼čitli─čin meyvelerinden e┼čit├že ve ├Âzg├╝rce yararlanmas─▒n─▒n ne b├╝y├╝k bir mutluluk ve g├╝vence getirdi─čini g├Âsterebilirse, e┼čitsizlikten nemalanan s─▒n─▒flar─▒n mensuplar─▒ veya ├žocuklar─▒ bile bir s├╝re sonra e┼čitlik├ži bir topluma sahip ├ž─▒k─▒p kanlar─▒ndaki zehiri temizleyebileceklerdir.
Sonu├ž olarak bu konuda ┼čunu s├Âyleyebiliriz: Anar┼čizmin e┼čitlik├žilik projesinin hayata ge├žmesi zordur ama imk├óns─▒z de─čildir. Hele bu projenin meyveleri bir kere g├Âr├╝lmeye ba┼člad─▒ktan sonra insanlar─▒n b├╝y├╝k bir ├žo─čunlu─ču e┼čitlik fikrine s─▒k─▒ s─▒k─▒ya sar─▒lacak ve e┼čitsizli─čin k├Ât├╝l├╝klerinden, belki de bir daha geri d├Ânmemek ├╝zere uzakla┼čacaklard─▒r.
E┼čitlik derken bir kere daha vurgulamal─▒y─▒m: ─░nsanlar aras─▒ndaki do─čal e┼čitsizlikleri kald─▒rmak elbette m├╝mk├╝n de─čildir. Yetenek ve zek├ó e┼čitsizlikleri ÔÇôki bunlar da k─▒smen s─▒n─▒fsal e┼čitsizliklere dayan─▒r ÔÇô s├╝recektir ama ekonomik, s─▒n─▒fsal, ulusal, ─▒rksal, cinsel, k├╝lt├╝rel vb. vb. e┼čitsizliklerin ortadan kald─▒r─▒lmas─▒ orta ve uzun erimde pekal├ó m├╝mk├╝nd├╝r, dolay─▒s─▒yla Anar┼čizmin ve Marksizmin e┼čitlik ideali insanl─▒─č─▒n ufkunda bug├╝n de parlamaktad─▒r.

─░nsan, ├ľzg├╝rl├╝─če Uyum Sa─člar m─▒?

─░nsan ancak e┼čit derecede ├Âzg├╝r insanlar aras─▒nda ├Âzg├╝rd├╝r.
Mihail Bakunin

─░nsanl─▒k bin y─▒llard─▒r tahakk├╝m toplumlar─▒ ve topluluklar─▒ halinde ya┼č─▒yor. ─░lkel topluluklardaki ┼čefler bile, bu topluluklardaki e┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝r ili┼čkilere ra─čmen tahakk├╝m├╝n ba┼člang─▒├ž ad─▒mlar─▒n─▒n temsilcileri olarak g├Âr├╝lebilir.
Daha yak─▒nlara geldi─čimizde tahakk├╝m├╝n devlet olarak kurumla┼čt─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz. G├╝n├╝m├╝zde ise tahakk├╝m├╝n iyice i├žselle┼čtirilip adeta ÔÇťg├Âr├╝nmezÔÇŁ hale getirildi─či bi├žim, ÔÇťdemokratikÔÇŁ devlettir. Bu b├Âyledir, ├ž├╝nk├╝ tahakk├╝m, tahakk├╝me u─črayan─▒n onay─▒na dayand─▒r─▒lm─▒┼č ve o oranda da i├žselle┼čtirilmi┼čtir.
Tabii, bu biraz k├Ât├╝mser bir yorum olarak ele al─▒nabilir. ─░nsanl─▒k ├Âzg├╝rl├╝─če do─čru mu ilerliyor, yoksa tahakk├╝m├╝n kurumla┼čmas─▒na do─čru mu? Firavunlar devrinde insanlar k├Âle olarak kam├ž─▒yla ├žal─▒┼čt─▒r─▒l─▒yordu, art─▒k b├Âyle bir ┼čey yok.
Bence bu hayli d├╝z bir mant─▒k ve ├╝stelik daha 20. y├╝zy─▒lda ya┼čananlar─▒ bile g├Ârmezden gelen bir bak─▒┼č a├ž─▒s─▒. 20. y├╝zy─▒lda firavunlar devrindeki gibi k├Âle eme─čine dayanan iki sistemde ya┼čananlar─▒n ├╝zerinden ├žok zaman ge├žmedi. Hatta bunlar─▒n tan─▒klar─▒ halen hayatta. Stalin ve Hitler devirlerinden s├Âz ediyorum. Her iki sistem de yo─čun olarak k├Âle eme─či kulland─▒. Sovyetler Birli─či, h─▒zl─▒ sanayile┼čmesini k├Âle-mahk├╗m haline getirilen milyonlarca k├Âyl├╝n├╝n ve entelekt├╝elin eme─čine dayanarak ger├žekle┼čtirdi. Almanya ise sava┼č sanayini esasen Yahudi-k├Âleler sayesinde in┼ča etti.
Bu ├žok bariz ├Ârnekleri bir yana b─▒raksak bile, tahakk├╝m├╝n sermaye arac─▒l─▒─č─▒yla y├╝r├╝t├╝ld├╝─č├╝ bug├╝nk├╝ kapitalist toplumlar─▒n tahakk├╝mc├╝ ├Âz├╝n├╝ unutmam─▒z m├╝mk├╝n de─čil. Tahakk├╝m, bir yandan devlet zoruyla, bir yandan da para zoruyla ger├žekle┼čtirilmektedir. Dolay─▒s─▒yla bu toplumlarda ├Âzg├╝rl├╝k sadece bir aldatmaca ve il├╝zyondur. Daha do─črusu, ger├žek ├Âzg├╝rl├╝k, insanlar─▒n ├Âzg├╝r olduklar─▒ il├╝zyonuyla bo─čulmaktad─▒r.
O halde insanlar─▒n ├Âzg├╝rl├╝─če tutkun olduklar─▒n─▒ ya da ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ arad─▒klar─▒n─▒ s├Âylememiz m├╝mk├╝n m├╝? Burada da ├želi┼čkili bir konumda kalmam─▒z ka├ž─▒n─▒lmaz. Mutlak ├Âzg├╝rl├╝k taraftar─▒ anar┼čizmin, insanlar─▒n ├Âzg├╝rl├╝k g├╝d├╝s├╝ne dikkat ├žekmesi elbette yerindedir ama ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n bug├╝n art─▒k bir yan─▒lsama ve aldatmaca arac─▒ haline geldi─čini ve kimsenin ger├žek anlamda ├Âzg├╝rl├╝k pe┼činde olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyemez miyiz?
Bir ┼čey, olmad─▒─č─▒ zaman aran─▒r. Ama var oldu─ču san─▒l─▒yorsa aranmaz. ─░┼čte bug├╝n ├Âzg├╝rl├╝k de bu durumdad─▒r. Var oldu─ču san─▒ld─▒─č─▒ i├žin kimse onun ├žok fazla pe┼čine d├╝┼čmemektedir. ├ľzellikle bat─▒ demokrasilerinde durum b├Âyledir.
Bununla birlikte, bu g├Âr├╝┼č de bir ├Âl├ž├╝de aldat─▒c─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ insanl─▒─č─▒n temel g├╝d├╝s├╝ olan ├Âzg├╝rl├╝k, ├╝st├╝ ne kadar k├╝llenirse k├╝llensin, ├╝st├╝ne ne kadar tonlarca toprak at─▒l─▒rsa at─▒ls─▒n, i├žin i├žin kor gibi yanmaktad─▒r ve yan─▒lsaman─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ bir anlamda gelecekteki ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ patlaman─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝n├╝n de g├Âstergesi olabilir.
├ľzg├╝r├╝m ama kafama her an polis copu inebilir. ├ľzg├╝r├╝m ama her an tutuklanabilirim. ├ľzg├╝r├╝m ama param olmad─▒─č─▒ i├žin bu ├Âzg├╝rl├╝klerim sadece k├ó─č─▒t ├╝zerinde kalmaya mahk├╗m. ├ľzg├╝r├╝m ama i┼čsiz oldu─čumdan bu ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n hi├žbir de─čeri yok, kar┼č─▒l─▒─č─▒ olmayan, ge├žersiz bir paradan farks─▒z. ├ľzg├╝r├╝m, ├Âzg├╝rce her istedi─čimi s├Âyleyebilirim, yazabilirim ama bu s├Âylediklerim ve yazd─▒klar─▒m sadece akademik duvarlar aras─▒ndaki bir beyin jimnasti─čine hizmet eder, yani yeni bir ├Âzg├╝rl├╝k il├╝zyonuna. ├ľzg├╝r├╝m ama d├╝nyan─▒n herhangi bir yerine ancak pasaport ve vize ile gidebilirim; bunlar olsa bile gidecek param yok vb. vb.
─░┼čte bug├╝nk├╝ ├ža─č, ├Âzg├╝rl├╝k il├╝zyonunu b├╝y├╝tt├╝─č├╝ oranda bir anlamda ├Âzg├╝rl├╝k patlamas─▒na da o kadar a├ž─▒kt─▒r. Bir de buna insanlar─▒n do─čal ├Âzg├╝rl├╝k g├╝d├╝lerini katarsan─▒z k├Ât├╝mser olmak i├žin hi├žbir neden yok.
Anar┼čizmin ├Âzledi─či, devletsiz, bask─▒s─▒z ├Âzg├╝r toplum ise hi├ž de imk├óns─▒z bir ┼čey de─čildir. Tersine, e─čer bu kadar mant─▒ks─▒z tahakk├╝m toplumlar─▒ insanlara zorla dayat─▒labiliyorsa, insanlar kendi ├Âzg├╝rl├╝klerine sahip ├ž─▒k─▒p ger├žek anlamda mant─▒ki olan─▒ neden uygulamas─▒nlar?
├ľzg├╝r kom├╝nler federasyonu, ger├žek ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ pekal├ó hayata ge├žirebilir; insanlar kendi iradelerini hep birlikte ortaya koyarak ortak bir ├Âzg├╝r iradenin y├Ânlendirdi─či bir toplumu ger├žekle┼čtirebilirler. Bu bak─▒mdan, son tahlilde, anar┼čizmin insan─▒n ├Âz├╝ndeki ├Âzg├╝rl├╝k tutkusuna g├╝venmekle hakl─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝nmememiz i├žin hi├žbir sebep yok.

Peki, S─▒n─▒fs─▒z, Devletsiz Bir Toplumda
├ťretim ve Da─č─▒t─▒m Nas─▒l Olacak?

Do─čan─▒n kendi kendini d├╝zenleyi┼čiyle ilgili son bilimsel teorilerin de do─črulad─▒─č─▒ kadim ve kendili─činden d├╝zen teorisini benimseyen anar┼čistler, ÔÇśkaosÔÇÖ gibi g├Âr├╝nen kendili─činden d├╝zenden korkmazlar.
Peter Marshall

Anar┼čizmin e┼čitlik ve ├Âzg├╝rl├╝k arg├╝manlar─▒n─▒ kabul edenler bile, toplumun somut i┼čleyi┼či noktas─▒na gelince ┼č├Âyle bir durmaktad─▒rlar. Tamam, ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ ve e┼čitlik├ži bir toplum kurduk diyelim, evet ama b├Âylesi bir devasa toplumda, d├╝zenleyici bir devletin, bir piyasan─▒n, paran─▒n, ├Âzel ├ž─▒karlar─▒n, k├ór ve kazan├ž g├╝d├╝s├╝n├╝n olmad─▒─č─▒ ko┼čullarda ├╝retim nas─▒l olacak, ├╝cret ve para olmad─▒─č─▒nda ├╝retimde kim ├žal─▒┼čacak, ├╝retim yap─▒ld─▒ diyelim, ├╝retimin koordinasyonu nas─▒l sa─članacak, da─č─▒t─▒m nas─▒l ger├žekle┼čtirilecek, ├╝r├╝nler, ihtiya├ž olan alanlara nas─▒l sevk edilecek, insanlar─▒n say─▒s─▒z ihtiya├žlar─▒ nas─▒l sa─članacak? Bunun gibi y├╝zlerce soru. ─░┼čte anar┼čizmin e┼čitlik├žili─čini ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝l├╝─č├╝n├╝ ├╝topik bir ideal olarak be─čenmelerine ra─čmen ger├žek├ži ve uygulanabilir bulmayanlar─▒n belki y├╝z y─▒ld─▒r sorduklar─▒ sorular bunlard─▒r. Elbette bu konularda bir re├žete yazmak m├╝mk├╝n de─čildir, bunlar somut pratikte ├ž├Âz├╝lebilecek sorunlard─▒r ama e─čer anar┼čizm bir idea olman─▒n ├Âtesinde bir toplumsal projeyse, insanlar─▒n sorular─▒na en az─▒ndan baz─▒ temel noktalarda ikna edici yan─▒tlar vermek zorunludur. ─░nsanlar, icatlar─▒n─▒ ├Ânce kafalar─▒nda tasarlarlar.
├ľncelikle ┼čunu saptamal─▒y─▒z: Paran─▒n ve devletin egemenli─činin s├╝rd├╝─č├╝ bir toplumda ya da toplulukta e┼čitli─či ve ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ ger├žek anlamda ger├žekle┼čtirmek imk├óns─▒zd─▒r. ÔÇťTicari ve k├ór g├Âzetilen d├╝┼č├╝ncenin ki┼čisel iradeyi belirlemekte ├Ânemli rol├╝ oldu─ču s├╝rece, d├╝nya ├╝zerinde ne ├Âzg├╝rl├╝k, ne uyumlu bir geli┼čme m├╝mk├╝nd├╝r.ÔÇŁ (Emma Goldman, Anar┼čizm Neyi Savunur?, ├žev: Derya K├Âm├╝rc├╝, Agora Kitapl─▒─č─▒, 2012, s. 44)
Asl─▒nda bunu Marx ve Engels de saptam─▒┼člard─▒r, ancak onlar, kom├╝nizm ad─▒n─▒ verdikleri e┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝r bir topluma ula┼čmak i├žin devleti bir kald─▒ra├ž olarak kullanman─▒n ka├ž─▒n─▒lmaz ve gerekli oldu─čunu, paran─▒n ise ancak uzunca bir ge├ži┼č a┼čamas─▒n─▒n sonunda kald─▒r─▒labilece─čini ├Âng├Ârm├╝┼člerdir.
├ľnce devletin kald─▒ra├ž olarak kullan─▒lmas─▒ fikri ├╝zerinde dural─▒m. Bir k├Ât├╝l├╝k, ba┼čka bir s─▒n─▒f─▒n elinde (├Ârne─čin proletaryan─▒n) k├Ât├╝l├╝k olmaktan ├ž─▒kmaz. Daha do─črusu, devlet gibi k├Ât├╝ bir alet sadece ezenler ve s├Âm├╝r├╝lenler taraf─▒ndan kullan─▒labilir. Ayn─▒ aleti ben, ├╝stelik bu aletin kendisini de ortadan kald─▒rmak i├žin kullanaca─č─▒m demek ya b├╝y├╝k bir safl─▒k ya da kurnazca bir demogojidir. Kanseri kanserle yenemezsiniz. Hasta h├╝creleri hasta h├╝crelerle tedavi edemezsiniz. Tersine, b├Âyle bir tedavi, hasta h├╝crelerin daha da b├╝y├╝k bir h─▒zla yay─▒lmas─▒na hizmet eder ve nitekim de b├Âyle olmu┼čtur. Devleti devlet g├╝c├╝yle kald─▒rmaya ├žal─▒┼čanlar sonunda ├žok daha devasa, hantal ve monolitik bir devlet in┼ča ederek sosyalizm deneyinin muazzam bir ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča u─čramas─▒na yol a├žm─▒┼člard─▒r. Anar┼čizm, ÔÇťara├žlar─▒n ama├žlardan ayr─▒lamayaca─č─▒n─▒ ve liberter bir hedefe ula┼čmak i├žin otoriter bir strateji kullanman─▒n imk├óns─▒zl─▒─č─▒n─▒ vurgular.ÔÇŁ (Marshall, s. 873)
Devleti kullanmaktan uzak durulsa dahi, onun bir s├╝re├ž i├žinde ortadan kalkaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmek de hatal─▒d─▒r. Bunun, v├╝cutta kanserli h├╝creleri ya da uru tutmaktan bir fark─▒ yoktur. Oysa urun derhal kesilip at─▒lmas─▒ gerekir. Devletin s├╝re├ž i├žinde kalkaca─č─▒n─▒ ya da s├Ânece─čini d├╝┼č├╝nenler onun varl─▒─č─▒n─▒ ilelebet tan─▒man─▒n ve ona mahk├╗m olman─▒n da yolunu a├žmaktad─▒rlar. ÔÇťAnar┼čist Marksist-Leninist Devlet ele┼čtirisi b├╝y├╝k ac─▒larla do─črulanm─▒┼čt─▒r. Bu y├╝zy─▒lda, Rusya, ├çin, Vietnam ve K├╝baÔÇÖda ya┼čanan b├╝y├╝k kom├╝nist devrimler, ÔÇśproletarya diktat├Ârl├╝─č├╝ÔÇÖn├╝n parti ├Ânderinin diktat├Ârl├╝─č├╝ne, en az─▒ndan parti diktat├Ârl├╝─č├╝ne d├Ân├╝┼čme tehlikesini g├Âsterdi. Bu devrimler siyasal iktidar merkezile┼čtirildi─činde ve bu iktidar─▒n ayg─▒tlar─▒ b├╝rokratik bir elit taraf─▒ndan ele ge├žirildi─činde, DevletÔÇÖin ÔÇśs├Ân├╝mlenmesiÔÇÖnin m├╝mk├╝n olamayaca─č─▒n─▒ canl─▒ bi├žimde kan─▒tlad─▒.ÔÇŁ (Marshall, s. 877)
O halde devlet, ya bir toplumsal devrimle derhal ortadan kald─▒r─▒lmal─▒ ya da e─čer b├Âyle topyek├╗n bir toplumsal devrim s├Âz konusu de─čilse, yeni bir toplum deneyine giri┼čenler kendi toplumsal deney alanlar─▒nda devletin m├╝dahalesini bilfiil ortadan kald─▒rmal─▒d─▒rlar. Devletin yerini alan ├Âzg├╝r kom├╝nlerin g├Ân├╝ll├╝ federasyonu, tahakk├╝m ve zoru bar─▒nd─▒rmad─▒─č─▒ndan ger├žek anlamda insan├« bir toplumsal e┼čg├╝d├╝m arac─▒ olacakt─▒r.
Paraya gelince. Paran─▒n uzunca bir ge├ži┼č s├╝recinin sonunda ortadan kalkaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmek de b├╝y├╝k bir yan─▒lg─▒d─▒r. Hele hele yeni d├╝zenin paray─▒ yeni ili┼čkilere adapte edebilece─čini sanmak iyice safdilliktir. Para bir al─▒┼čveri┼č ├Âl├ž├╝m arac─▒ de─čildir. Para, s├Âm├╝r├╝ ili┼čkileriyle var olan ve ya┼čayan bir varl─▒kt─▒r. Bir yerde para varsa orada ├╝cretli emek de vard─▒r ve ├╝cretli eme─čin oldu─ču yerde s├Âm├╝r├╝ ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. Bu s├Âm├╝r├╝y├╝ ister tek tek patronlar ya da burjuva s─▒n─▒f─▒, isterse kamu m├╝lkiyetini y├Ânetti─čini ileri s├╝ren y├Ânetici s─▒n─▒f yap─▒yor olsun, sonu├ž de─či┼čmez. Art─▒-eme─čin, paran─▒n ve verginin oldu─ču yerde s├Âm├╝r├╝ ve tahakk├╝m yeniden ve yeniden ├╝rer.
O halde yeni bir toplum deneyi, daha ba┼čtan paray─▒ da, devleti de ortadan kald─▒rmak zorundad─▒r. Bu ne anlama gelir? Bu, insan topluluklar─▒ndan ├žal─▒nan iktidar─▒n insan topluluklar─▒ taraf─▒ndan geri al─▒nmas─▒; ├žal─▒┼čan insanlardan ├žal─▒nan art─▒-eme─čin ├žal─▒┼čan insanlar taraf─▒ndan geri al─▒nmas─▒ anlam─▒na gelir.
E─čer ├Âzg├╝r kom├╝nler kendi kendilerini y├Ânetebiliyorlarsa orada devlet gereksiz hale gelmi┼č demektir. E─čer ├Âzg├╝r kom├╝nler kendi kom├╝nlerindeki insanlar─▒n eme─čini ba┼čka yerlere aktarm─▒yorsa (vergi vb. yoluyla) ve ayn─▒ zamanda ├Âzg├╝r kom├╝ne dahil ├žal─▒┼čan emek├žilerin kendi ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ alanlardaki art─▒-├╝r├╝n├╝n yine o emek├žilerce payla┼č─▒lmas─▒n─▒ sa─čl─▒yorsa s├Âm├╝r├╝ ortadan kalm─▒┼č ve para da gereksiz hale gelmi┼č demektir.
Bir ├╝retim merkezi d├╝┼č├╝nelim. Bu, ger├žekten toplumun ihtiya├žlar─▒ i├žin ├╝retim yapan k├╝├ž├╝k bir ÔÇťfabrikaÔÇŁ olsun (gelece─čin toplumunda bu ├╝retim yerlerine fabrika denip denmeyece─či ayr─▒ bir tart─▒┼čma konusudur). Bu fabrikada ├žal─▒┼čan 50 ki┼či bir de─čer ├╝retiyor. Bu de─čeri bir rakamla ifade edelim. 50 de─čer diyelim. O zamana kadarki sistemlerde bu 50 de─čerin 10 de─čeri o fabrikada ├žal─▒┼čan emek├žilerin yeniden ├╝retim i├žin ya┼čama ihtiya├žlar─▒na b─▒rak─▒l─▒r, geri kalan 40 de─čere ├Ânce fabrika sahibi taraf─▒ndan el konur, sonra bu 40 de─čerin 20ÔÇÖsi burjuvazinin ortakl─▒k ┼čirketi devlete vergi olarak giderdi. Art─▒k bu durum de─či┼čmi┼čtir. O fabrikada 50 de─čer ├╝retilmi┼čse 50 de─čerin 50ÔÇÖsi de orada kalacak ve 50 ├žal─▒┼čan─▒n aras─▒nda payla┼č─▒lacakt─▒r. B├Âylece art─▒-de─čer hi├žbir yere aktar─▒lmam─▒┼č olacakt─▒r.
Peki ama toplumun genel ihtiya├žlar─▒ nas─▒l kar┼č─▒lanacakt─▒r o zaman? Nedir toplumun genel ihtiya├žlar─▒? ├ľrne─čin bir b├Âlgenin su ihtiyac─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ gibi ihtiya├žlar. Basitle┼čtirerek ┼č├Âyle bir ├Ârnek verelim: Be┼č ├Âzg├╝r kom├╝n├╝n birlikte ya┼čad─▒─č─▒ bir kasaba d├╝┼č├╝nelim. Bu kasaban─▒n ortak su tesisat─▒n─▒n yenilenmesi gerekiyor. Bunu kim kar┼č─▒layacak? Eskiden vergilerle ya┼čayan devlet ya da onun yerel kolu olan belediye kar┼č─▒lard─▒. ┼×imdi ise b├Âyle kurumlara ihtiya├ž yoktur. Be┼č ├Âzg├╝r kom├╝n├╝n olu┼čturdu─ču kom├╝nler birli─či su tesisat─▒n─▒n yenilenmesi karar─▒n─▒ m─▒ ald─▒? O zaman ├Âzg├╝r kom├╝nlerin ├╝yeleri, kendilerinden kopar─▒l─▒p al─▒nan zorunlu vergiler yoluyla de─čil, art─▒-emek s├Âm├╝r├╝s├╝ yoluyla da de─čil, kendi emeklerine sahip insanlar ve insan topluluklar─▒ olarak bu su tesisat─▒n─▒n yap─▒m─▒ i├žin g├Ân├╝ll├╝ olarak seferber olacaklard─▒r. Kimisi eme─čiyle katk─▒da bulunacakt─▒r; kimisi (para olmad─▒─č─▒ndan) kom┼ču kom├╝nlerle de─či┼č toku┼čta kullan─▒lacak mallar─▒ ├╝reterek katk─▒da bulunacakt─▒r. ├ľrne─čin o fabrikada g├╝nde 30 ayakkab─▒ ├╝retiliyorsa, ├╝r├╝n de─či┼č toku┼ču i├žin fabrikan─▒n ├žal─▒┼čanlar─▒ 40 ayakkab─▒ ├╝retecekler, fazla 10 ayakkab─▒yla yapt─▒klar─▒ katk─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda kom┼ču kom├╝nlerden (diyelim ki) 5 metre su borusu al─▒nmas─▒n─▒ sa─člayacaklard─▒r. Dikkat edilirse, burada s├Âm├╝r├╝ yoktur. ├çal─▒┼čanlar, fazladan emeklerinin kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ kom├╝ne su borusu kazand─▒rarak alm─▒┼člard─▒r.
Bu anlatt─▒klar─▒m─▒n, d├╝nyan─▒n devasa global ekonomisinin h─▒zla d├Ânen ├žarklar─▒ kar┼č─▒s─▒nda pek basit, pek ├žocuk├ža kald─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nen bir hayli ki┼či oldu─čunu, bu arkada┼člar─▒n b─▒y─▒k alt─▒ndan g├╝ld├╝─č├╝n├╝ g├Âr├╝r gibi oluyorum. Ge├ž g├╝len iyi g├╝ler s├Âz├╝n├╝ hat─▒rlatay─▒m onlara.
Ge├ž g├╝len iyi g├╝ler, ├ž├╝nk├╝ devasa global ekonomi denen ┼čey, y├╝zde doksan ├Âl├ž├╝s├╝nde gereksiz ├╝retim ve t├╝ketimdir. ─░nsanl─▒─č─▒n b├╝y├╝yen ekonomilere, b├╝y├╝meye vb. ihtiyac─▒ yok. Tam tersine, ekonomiler b├╝y├╝d├╝k├že insan k├╝├ž├╝l├╝yor. Ekonomi devasala┼čt─▒k├ža ger├žek k├╝lt├╝rel ihtiya├žlar g├Âr├╝lemeyecek ├Âl├ž├╝de c├╝cele┼čiyor. Kapitalizm taraf─▒ndan yapay bir ┼čekilde k├Âr├╝klenen insan ÔÇťihtiya├žlar─▒ÔÇŁ bir ├ž─▒─č gibi b├╝y├╝yerek insanl─▒─č─▒n ├╝zerine ├ž├Âk├╝yor.
Kesinlikle b├Âyle bu. Bug├╝n insanlar─▒n ger├žek ihtiya├žlar─▒ neredeyse yok derekesine indirilmi┼č ve kapitalizmin k├ór ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamaktan ba┼čka bir ┼čey olmayan ├╝retim ve t├╝ketim ├ž─▒─č─▒ b├╝y├╝d├╝k├že b├╝y├╝m├╝┼čt├╝r. B├╝t├╝n bu ├╝retim ve t├╝ketim ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒n─▒n do─čaya verdi─či zarardan falan s├Âz etmeyece─čim burada. Bunlar ├žok├ža yaz─▒l─▒p ├žiziliyor. Konumuzla ilgisi a├ž─▒s─▒ndan sadece dev boyutlardaki ├╝retim ve t├╝ketimin y├╝zde doksan ├Âl├ž├╝s├╝nde gereksiz oldu─čunu s├Âyleyece─čim.
E─čer bu iddiam do─čruysa, o zaman endi┼čelenmeye ne gerek var? ─░nsanl─▒k ger├žekten ihtiya├ž duydu─ču ├╝r├╝nleri ├Âzg├╝r kom├╝nlerin ve bireylerin ├Âzg├╝r katk─▒lar─▒yla fazlas─▒yla sa─člayabilir ve bu sade ├╝retim, da─č─▒t─▒m t├╝ketim yine son derece sade bir de─či┼č toku┼č sistemiyle gayet g├╝zel y├╝r├╝yebilir. Yani, dev ├╝retim ve t├╝ketim yoluna sapm─▒┼č insanl─▒─č─▒n bu yoldan d├Ân├╝p basit ├╝retim ve t├╝ketime y├Ânelmesi zorunlu.
K─▒saca s├Âyleyecek olursam, bug├╝nk├╝ sistemin tam tersidir ├Âzg├╝r kom├╝nler federasyonu sistemi. Bug├╝n ekonomiler b├╝y├╝m├╝┼č, insan ise k├╝├ž├╝lm├╝┼č, hatta yok edilmi┼čtir. Yar─▒nki toplumda, ekonomiler k├╝├ž├╝lecek, ├╝retim ├žarklar─▒n─▒n ├žo─ču ─▒skartaya ├ž─▒kart─▒lacak ama bunun kar┼č─▒l─▒─č─▒nda insan yeniden b├╝y├╝yecek ve insanla birlikte insan├« olan her ┼čey, k├╝lt├╝r, sanat, ger├žek spor, sa─čl─▒k, ne┼če, ger├žek insan ili┼čkileri, ger├žek e─člence b├╝y├╝yecektir.
─░nsanlar─▒n bug├╝nk├╝ ger├žek ihtiya├žlar─▒ esas al─▒n─▒rsa ├╝retim i├žin g├╝nde sadece iki saat ├žal─▒┼čmak fazlas─▒yla yetecektir. Bu, insanlara bol bo┼č zaman b─▒rakacak ve bu bo┼č zaman, ger├žek insan├« faaliyetlerle, toplumsal faaliyetlerle doldurulacakt─▒r. ─░yi ve e┼čitlik├ži, toplumsal g├╝venli─či ve gelece─či garanti alt─▒na alm─▒┼č bir toplumda hi├ž kimse bir iki saatlik bir ├žal─▒┼čmadan kaytarmayacakt─▒r. Bu katk─▒y─▒ kendi varl─▒k nedeni ve insan├« bir bor├ž olarak seve seve yapacakt─▒r.
B├╝y├╝k ├žapta ├╝retim, b├╝y├╝k ├žapta planlama vb. gereksizdir. Yerel kom├╝nler kendi zenginliklerine sahip ├ž─▒kt─▒ktan sonra b├Âyle b├╝y├╝k ├Âl├žekli tesislerin ve global ├╝r├╝n transferinin hi├žbir anlam─▒ kalmayacakt─▒r. B─▒rakal─▒m, AfrikaÔÇÖn─▒n muzu kendisine kals─▒n. Bug├╝n bir tak─▒m insanlar─▒n muz l├╝ks├╝ i├žin muzun ger├žek ├╝lkesinde insanlar muz yiyememektedir. Ayr─▒ca meyve ihrac─▒n─▒n globalle┼čmesi hormonlu yapay yiyecek ├╝retimini te┼čvik etmi┼č, hormonlu yiyecekler d├╝nya y├╝z├╝nde kanser hastal─▒─č─▒n─▒n yayg─▒nla┼čmas─▒, kanser vb.ÔÇÖnin yayg─▒nla┼čmas─▒ da muazzam bir ÔÇťsa─čl─▒kÔÇŁ ve ila├ž sekt├Âr├╝ do─čurmu┼čtur. Ovakado yemeyiverelim, e─čer ya┼čad─▒─č─▒m─▒z yerde do─čal yollardan yeti┼čtirilmesi m├╝mk├╝n de─čilse. Ovakado yiyemiyoruz diye yer yerinden oynamaz, d├╝nya da y─▒k─▒lmaz. Kapitalizm ekonomiyi globalle┼čtirerek k├ór─▒n─▒ d├╝nya ├žap─▒nda artt─▒rma yoluna gitmi┼čtir. ─░nsan─▒n ihtiyac─▒ bu de─čildir.
B├╝t├╝n bu s├Âylediklerimize, ge├žmi┼č olumsuz sosyalizm deneyleri de ├Ârnek g├Âsterilerek, ÔÇťyoksullukta e┼čitlikÔÇŁ mi istiyorsunuz diye itiraz edilmektedir. Bunu s├Âyleyenler ├╝stelik, hem yoksullu─čun hem de e┼čitsizli─čin m├╝sebbipleridir. Hay─▒r, yoksullukta e┼čitli─či savunmuyoruz. Tersine, zenginlikte e┼čitli─či savunuyoruz. Ama zenginlik nedir? Bug├╝n zenginlikten s├Âz edenler insan─▒ her ┼čeyden ├Ânce ruhen yoksulla┼čt─▒rm─▒┼člard─▒r. Antidepresanlar─▒n vb. bu kadar yayg─▒nla┼čmas─▒n─▒n sebebi nedir? Edebiyat ve sanat─▒n bir ticari meta haline getirilerek i├žeri─činin neredeyse tamamen bo┼čalt─▒lmas─▒n─▒n sebebi nedir?
Asl─▒nda bu konularda s├Âylenecek ├žok s├Âz var ama s├Âz├╝ fazla uzatmak istemiyorum. K─▒saca s├Âylemek gerekirse, e┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝r bir toplumun hayata ge├žmesi elbette zordur ama imk├óns─▒z de─čildir. Ne para ne de devlet vazge├žilmez ┼čeylerdir. Bunlar, bu yery├╝z├╝nde y├╝z binlerce y─▒ll─▒k uzun bir ge├žmi┼či olan insanl─▒k tarihinin son 10 bin y─▒l─▒nda ortaya ├ž─▒km─▒┼č ara├žlard─▒r, ├╝stelik k├Ât├╝ ara├žlard─▒r. Hi├žbir ┼čey sonsuz de─čildir. Bug├╝n art─▒k bilgisayar ├ža─č─▒nda paran─▒n dola┼č─▒m─▒n─▒ bu kadar h─▒zl─▒ hale getiren (elbette kendi aleyhinde) insanl─▒─č─▒n paran─▒n dola┼č─▒m─▒n─▒ ortadan kald─▒r─▒p yerine ├žok daha insan├« ve sade ileti┼čim ve al─▒┼čveri┼č yollar─▒ koymamas─▒ i├žin hi├žbir sebep yoktur. Keza tepesinde b├╝y├╝yen ve kendisini gittik├že daha fazla ezen bir urdan ba┼čka bir ┼čey olmayan devleti toptan ve b├╝t├╝n├╝yle ÔÇťtarihin m├╝zesine, balta ve ├ž─▒kr─▒─č─▒n yan─▒naÔÇŁ g├Ânderip ├žok daha insan├« olaca─č─▒ ku┼čku g├Ât├╝rmez, ├Âzg├╝r bir toplum kurmamas─▒ i├žin hi├žbir sebep yoktur.
Peki ama nas─▒l? Nas─▒l olacak bu? Tek tek ├╝lkelerdeki devrimlerle mi? D├╝nya ├žap─▒nda bir toplumsal devrimle mi? ├ľzg├╝rl├╝k├ž├╝ topluluklar─▒n k─▒rsal ya da kentsel kom├╝nal bir arada ya┼čama giri┼čimleriyle mi? ─░┼čte sorunun en zor yan─▒na geldik.

Olabilir mi? Nas─▒l Ger├žekle┼čecek?

Toplum en iyi geli┼čimi en az m├╝dahale durumunda ger├žekle┼čtirir ve insanlar en yarat─▒c─▒ ve en etkin faaliyeti ├žal─▒┼čmak zorunda kalmad─▒klar─▒ zaman g├Âsterirler. Otorite yanl─▒lar─▒ anar┼čist otorite ve iktidar ele┼čtirisinin safl─▒k oldu─čunu d├╝┼č├╝nebilirler, ancak bu y├╝zy─▒l i├žinde otoriter liderlerin ve h├╝k├╝metlerin sergiledi─či feci ├Ârnekler anar┼čist ├ž├Âz├╝mlemenin ge├žerlili─čini do─črular.
Peter Marshall

├ľncelikle, insanl─▒─č─▒n iki y├╝z y─▒l─▒ a┼čk─▒n bir zaman─▒ kapsayan toplumsal devrim ser├╝veninin ge├žti─či yollar─▒ k─▒saca da olsa g├Âzden ge├žirmemiz gerekiyor.
Frans─▒z DevrimiÔÇÖnin b├╝y├╝k ve yeni bir ├ža─č─▒ ba┼člatt─▒─č─▒n─▒ daha ├Ânce belirtmi┼čtim. Bu ├ža─č, insanl─▒─č─▒n ├Âzg├╝rl├╝k, e┼čitlik ve adalet aray─▒┼č─▒n─▒n ├ža─č─▒ olarak nitelenebilir. Frans─▒z DevrimiÔÇÖnin b├╝t├╝n d├╝nyaya yay─▒lan salvolar─▒, 19. Y├╝zy─▒lda, tam AvrupaÔÇÖda yank─▒land─▒. 1848 devrimi ve 1870 Paris Kom├╝n├╝ deneyimleri yenilgiyle sonu├žland─▒. Yenilgiyle sonu├žland─▒, ├ž├╝nk├╝ bu devrimler sa─člam kitlesel temellerine ve fedak├órca m├╝cadelelere ra─čmen, g├╝├žl├╝ burjuva devletleri kar┼č─▒s─▒nda kendilerini savunacak bir ├Ârg├╝tlenmeden ve g├╝├žten yoksundular.
Bunun ard─▒ndan, Blanquistlerin ve anar┼čistlerin Blanquist ayaklanmalar─▒ geldi. Blanquist ayaklanma, bir t├╝r darbeci ayaklanma tarz─▒ olarak da g├Âr├╝lebilir. Toplum hen├╝z bir ayaklanmaya haz─▒r de─čilken silahlanan bir az─▒nl─▒k, ┼čehirlerin kilit noktalar─▒n─▒ ele ge├žiriyor ve ayaklanmay─▒ ba┼člat─▒p kitlelerin harekete ge├žmesini sa─člamaya ├žal─▒┼č─▒yordu. Bu t├╝r ayaklanmalar, yine burjuvazinin ordu ve polisi taraf─▒ndan kolayca ezilebildi. Demek ki, savunma ara├žlar─▒ndan yoksun kitlesel ayaklanmalar kadar, az─▒nl─▒klar─▒n silahl─▒ ayaklanmalar─▒ da bir toplumsal devrimi ba┼čarmak i├žin yeterli de─čildi. Galiba bu ikisinin birle┼čtirilmesi gerekiyordu.
Bundan sonra, bir yandan umutsuzluktan, bir yandan da yeni bir toplumsal kurtulu┼č hareketinin verdi─či heyecan ve cesaretten g├╝├ž alan anar┼čist, nihilist ve narodniklerin (son ikisi ├Âzellikle RusyaÔÇÖda etkiliydi) bireysel kahramanl─▒─ča ve fedak├órl─▒─ča dayanan suikastlar d├Ânemi geldi. Genellikle k├╝├ž├╝k, gizli gruplar─▒n ├Ârg├╝tlenmesine ya da anar┼čist bireylerin kendi ba┼člar─▒na hareket etmelerine dayanan bu eylemler AvrupaÔÇÖda burjuvaziye korku salsa da, toplumsal bir ayaklanma ┼čans─▒ yakalamaktan yoksundu.
Lenin, b├╝t├╝n bunlardan da ders ├ž─▒kartarak, devrim i├žin yeni bir ├Ârg├╝tlenme tarz─▒ geli┼čtirdi. Kendili─činden ayaklanmalar da, Blanquist giri┼čimler de, bireysel suikastlar da sonu├žta yenilmeye mahk├╗mdu. Kitlesel ayaklanmalar─▒ organize edecek, en az kar┼č─▒devrimci devletler ve ordular kadar g├╝├žl├╝ bir merkezi ├Ârg├╝tlenmeye ihtiya├ž vard─▒. Kitlesel ayaklanma ├Ânemliydi ama onun silahl─▒ g├╝├žler kar┼č─▒s─▒nda yenilmemesinin garantisi i┼čte bu, merkezi ve disiplinli bir ┼čekilde (adeta bir ordu gibi) ├Ârg├╝tlenmi┼č, ├žekirde─čini profesyonel devrimcilerin olu┼čturdu─ču ├Ârg├╝t ya da proletarya partisiydi.
Lenin, bu teorisini, RusyaÔÇÖda, ├çarl─▒─č─▒ deviren 1917 ┼×ubat devriminden sonraki s├╝re├žte ve 1917 Ekim Devrimi ile birlikte prati─če koyma olana─č─▒ buldu. 1917 Ekim devriminden sonra, devrilen s─▒n─▒flar─▒n direni┼čiyle ba┼člayan ve d├Ârt y─▒l s├╝ren i├ž sava┼č ve d├╝nya kapitalist devletlerinin uygulad─▒─č─▒ abluka s─▒ras─▒nda LeninÔÇÖin teorisi do─črulanm─▒┼č gibi g├Âr├╝nd├╝. Ger├žekten de, ayaklanan bir halk, ilk kez, gerek kar┼č─▒devrimci silahl─▒ g├╝├žlere ve gerekse kapitalist ablukaya kar┼č─▒ direnerek devrimi koruyabilmi┼čti.
Ne var ki, ilk elde do─črulanm─▒┼č gibi g├Âr├╝nen bu teori, sonradan ya┼čanan olaylarla ├žok k├Ât├╝ bir ┼čekilde yanl─▒┼čland─▒: Kar┼č─▒devrim, devrimci partinin ve onun ├Ânderli─čindeki K─▒z─▒l ordunun halktan da g├╝├ž alarak direnmesiyle ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča u─črat─▒lm─▒┼č, fakat bu sefer partinin ve onun emrindeki silahl─▒ g├╝c├╝n kendisi, ger├žek toplumsal devrimi bast─▒ran kar┼č─▒devrimci bir g├╝ce d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝. Bug├╝ne kadar bu d├Ân├╝┼č├╝m├╝n nas─▒l ger├žekle┼čti─či ├╝zerine ├žok ┼čey yaz─▒ld─▒─č─▒ndan bu konuya girmeyece─čim ama k─▒saca ┼čunu s├Âyleyebilirim ki, devrimci partinin ve onun ├Ânderli─činde ba┼čar─▒ya ula┼čan devrimin bizzat devrimi bast─▒ran bir g├╝├ž haline gelmesi, belki de 19. Y├╝zy─▒l devrimlerinin do─črudan burjuvazi taraf─▒ndan bast─▒r─▒lmas─▒ndan da b├╝y├╝k bir hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ ve insanl─▒─č─▒n emansipasyonunda ├žok b├╝y├╝k bir k─▒r─▒lma yaratm─▒┼čt─▒r. Bir anlamda, 1917 Devriminin i├žerden ├ž├╝r├╝mesinin, insanl─▒─č─▒n yakalad─▒─č─▒ b├╝y├╝k bir d├╝nya toplumsal devrimi f─▒rsat─▒n─▒n ka├ž─▒r─▒lmas─▒ anlam─▒na geldi─čini s├Âyleyebiliriz. ┼×uras─▒ bir ger├žektir ki, insanl─▒k, toplumsal devrim yolunda inat etse bile, bu Leninist yolu bir daha denemeyecektir.
1968 Devriminin, yeniden partisiz devrime bir d├Ân├╝┼č denemesi oldu─čunu s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r. Hatta 1968 devrimi, bir iktidars─▒z devrim denemesi olarak bile g├Âr├╝lebilir. Yani, iktidara kar┼č─▒ bir iktidar merkezi yaratmak yerine, do─črudan eylem yoluyla insan─▒, toplumun k├╝lt├╝rel ve toplumsal yap─▒s─▒n─▒ d├Ân├╝┼čt├╝rmeyi hedefleyen bir toplumsal devrim deneyimi. 1968 Devrimi dalgas─▒ geri ├žekilirken toplumlarda kal─▒c─▒ izler ve kurumlar da b─▒rakm─▒┼čt─▒r ama sonu├ž olarak tarihteki yenilmi┼č devrimler mezarl─▒─č─▒ndaki yerini almaktan geri kalmam─▒┼čt─▒r.
─░yice yak─▒n bir zamana gelerek bu ├Âzetlemeyi sonu├žland─▒rmak istiyorum: 2011 y─▒l─▒ ba┼č─▒nda ba┼člayan ve g├╝n├╝m├╝zde de devam eden Arap Devrimleri. Arap devrimleri, iki y├╝z y─▒ld─▒r ya┼čanan devrimlerin ya┼čad─▒─č─▒ yenilgilerin ├Âzeti gibidir adeta.
TunusÔÇÖta ba┼člay─▒p, M─▒s─▒rÔÇÖda ba┼člang─▒├žta ba┼čar─▒l─▒ sonu├žlar elde etmi┼č gibi g├Âr├╝nen Arap devrimleri, Libya ile devam etmi┼č ve Kuzey AfrikaÔÇÖdan Ortado─čuÔÇÖya uzanarak SuriyeÔÇÖye ula┼čm─▒┼čt─▒r. Arap halklar─▒n─▒n ├Âzg├╝rl├╝k ve e┼čitlik ├Âzlemleri ile aya─ča kalk─▒┼č─▒ ne kadar etkileyici olursa olsun, bu devrimci kalk─▒┼čmalar─▒n bize bir kere daha g├Âsterdi─či ├žok ├Ânemli bir ger├žek var. ─░ster tek tek ├╝lkelerde olsun, isterse b├Âlge ├žap─▒nda olsun, ger├žekle┼čen devrimci ayaklanmalar, ya i├žerdeki kar┼č─▒devrimci devlet g├╝├žleri taraf─▒ndan ezilmektedir ya da emperyalist-kapitalist bat─▒ ├╝lkelerinin d─▒┼č m├╝dahalesiyle sapt─▒r─▒lmakta, devrim ad─▒na silahlanan g├╝├žler sat─▒n al─▒n─▒p bir emperyalist i┼čbirlik├žisi orduya d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmekte ve devrim sona erdirilmektedir. Bu a├ž─▒dan Libya ve Suriye olaylar─▒ son derece tipiktir. KaddafiÔÇÖye kar┼č─▒ ayaklananlar bir s├╝re sonra emperyalist bir m├╝dahaleye s─▒rt dayamaya y├Ânelmi┼č ve ayaklanma ilk ba┼čta ne kadar ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ ├Âzlemlerle ba┼člam─▒┼č olursa olsun, k─▒sa s├╝rede d─▒┼č m├╝dahale g├╝├žlerinin g├╝d├╝m├╝ne girmi┼čtir. Bug├╝nlerde ayn─▒ senaryonun SuriyeÔÇÖde de y├╝r├╝rl├╝─če kondu─čunu g├Âr├╝yoruz.
O zaman? ─░ki y├╝z y─▒ll─▒k b├╝t├╝n bu deneyler bize neyi g├Âsteriyor? A├ž─▒k├ža belirtmek gerekirse ┼čunu g├Âsteriyor: D├╝nya y├╝z├╝nde silahl─▒ emperyalist g├╝├žler, ├╝lkelerde a─č─▒r silahl─▒ ordu ve polis g├╝├žleri oldu─ču s├╝rece ayaklanmaya dayanan bir toplumsal devrim a┼ča─č─▒ yukar─▒ imk├óns─▒zd─▒r. Bu g├╝├žlerle bilek g├╝re┼či yapacak ├Âl├ž├╝de bir kar┼č─▒ g├╝├ž yaratsan─▒z bile, bu sefer de 1917 Devrimi ├Ârne─činde g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, bizzat bu g├╝├ž, toplumsal devrimi yozla┼čt─▒r─▒p ezen bir bask─▒c─▒ g├╝ce d├Ân├╝┼čmekte ya da Arap devrimleri ├Ârne─činde g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi devrimler d─▒┼čar─▒dan emperyalist m├╝dahaleyle sapt─▒r─▒lmaktad─▒r.
Bu durumda geriye iki olas─▒l─▒k kalmaktad─▒r. Birinci olas─▒l─▒k, d├╝nya kapitalizminin bir katastrofla d├╝nya ├žap─▒nda bir y─▒k─▒ma u─čramas─▒d─▒r (yeni bir d├╝nya sava┼č─▒yla ya da d├╝nya ├Âl├že─činde, art─▒k alt─▒ndan kalk─▒lamayacak ├Âl├ž├╝de muazzam bir krizle). Toplumsal devrim g├╝├žleri, b├Âyle bir katastrofa kadar devrimci ideali ya┼čatmal─▒, kapitalizmden rahats─▒z ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ ve e┼čitlik├ži ezilen halk kesimlerinin, b├Âyle bir g├╝ne haz─▒r olmalar─▒n─▒ sa─člamak ├╝zere esasl─▒ bir ┼čekilde ├Ârg├╝tlenmelidirler. O g├╝n geldi─činde de yeni bir toplumun in┼čas─▒na haz─▒r g├╝├žler olarak ortaya ├ž─▒kmal─▒d─▒rlar. Evet ama bu tutum, k─▒yamet g├╝n├╝n├╝ ya da mesihi bekleyen batin├« tarikatlar─▒n─▒n ruh haline fazlas─▒yla benzememekte midir?
─░kinci olas─▒l─▒k (daha do─črusu yol diyelim buna), madem tek tek ├╝lkelerde ya da b├Âlge ├žap─▒nda ayaklanmalar sonu├žta bo┼ča ├ž─▒kmaktad─▒r, o halde ayaklanmac─▒ yolu terk ederek ve egemen d├╝zenlerin iktidar ayg─▒tlar─▒yla (parlamentosuyla vb.) hi├žbir ┼čekilde muhatap olmadan, hatta onlardan uzak durarak e┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplumun in┼čas─▒na bug├╝nden giri┼čme ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ ba┼člatmakt─▒r. Evet, a├ž─▒k├ža belirtmem gerekir ki, ayaklanmac─▒ ve iktidar y─▒k─▒c─▒ yol terk edilmelidir. Bu yolun her hal├╝k├órda ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča mahk├╗m oldu─ču ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. ├ťstelik bu yol, devrimci g├╝├žlerin bo┼ču bo┼čuna k─▒r─▒lmas─▒na, muazzam bir devrimci enerjinin bo┼ča gitmesine yol a├žt─▒─č─▒ gibi, e┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplumun olanaks─▒z, bu t├╝r ┼čeylerin bir ├╝topyadan ibaret oldu─ču gibi karamsar d├╝┼č├╝nceleri g├╝├žlendirmekte, kapitalizmin m├╝mk├╝n tek d├╝zen oldu─ču fikrinin ekme─čine ya─č s├╝rmektedir.
Tamam, iktidarlardan ve onlar─▒n sisteminden uzak dural─▒m ama bunu nas─▒l yapaca─č─▒z? ├ťtopik anar┼čistlerin yapt─▒─č─▒ gibi, toprak sat─▒n al─▒p bu topraklar ├╝zerinde ideal toplumu mu kurmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒z? Kastetti─čim bu de─čil elbette. Bu t├╝r deneylere b├╝t├╝n├╝yle kar┼č─▒ olmamakla birlikte, ger├žek hayattan ve ya┼čayan insanlar─▒n ├žo─čunlu─čundan kopuk bu t├╝r giri┼čimlerin fazla ┼čans─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝yorum. Benim d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m, k├Âylerde ve mahallelerde, ├žal─▒┼čan insanlar─▒n bulundu─ču her yerde ├Âzg├╝r kom├╝nler fikrini yaymak ve bu y├Ânde bug├╝nden ba┼člayarak deneylere giri┼čmektir. Elbette, ÔÇťd├Ârt d├Ârtl├╝kÔÇŁ anar┼čistlerle ya da marjinallerle de─čil, ger├žek hayat─▒n i├žinde yer alan, zorluklarla cebelle┼čen, hayat kavgas─▒ veren, bu t├╝r deneylere do─čal bir yatk─▒nl─▒k g├Âsterebilece─či farz edilebilecek ezilen s─▒n─▒flardan ve kesimlerden insanlarla. B├Âyle bir deneyin ne derece ba┼čar─▒l─▒ olaca─č─▒n─▒, insanlar─▒n ilgisini ne ├Âl├ž├╝de ├žekece─čini, ne kadar kat─▒l─▒m sa─člayaca─č─▒n─▒ ba┼č─▒ndan bilmek m├╝mk├╝n de─čildir.
B├Âylesi deneyler legal olmad─▒─č─▒ gibi, illegal de olmamal─▒d─▒r. Yani yasall─▒k sorunuyla ba─člar─▒ kesmek, me┼črulu─ču ve a├ž─▒kl─▒─č─▒ esas almak gerekir ki, daha ba┼čtan m├╝mk├╝n oldu─ču kadar ├žok kat─▒l─▒m sa─članabilsin.
Evet ama daha ba┼člang─▒├žta, s├Âm├╝r├╝ arac─▒ olan paran─▒n ve tahakk├╝m arac─▒ olan devletin varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ ko┼čullarda e┼čitlik├ži ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplumsal devrim deneyinin ba┼čar─▒l─▒ olamayaca─č─▒n─▒ s├Âylememi┼č miydim? ┼×imdi b├Âyle bir ├Âneri yaparak kendimle ├želi┼čmiyor muyum?
Bu son c├╝mle bir bak─▒ma hem do─čru, hem de bir bak─▒ma yanl─▒┼č. Do─čru, ├ž├╝nk├╝ ├Ânerim e─čer hayata ge├žerse, ka├ž─▒n─▒lmaz olarak paran─▒n ve devletin tahakk├╝m├╝n├╝n devam etti─či bir toplumda ya da alanda uygulanacakt─▒r, dolay─▒s─▒yla para yoluyla yozla┼čmas─▒, devlet yoluyla da─č─▒t─▒lmas─▒ olas─▒l─▒─č─▒ az de─čildir. Yanl─▒┼č, ├ž├╝nk├╝ ├Âzg├╝r kom├╝nal deneylerin ezilen kitleler taraf─▒ndan fiilen y├╝r├╝rl├╝─če kondu─ču alanlarda paran─▒n ve devletin egemenli─činden k─▒smen s├Âz edilebilirse de, k─▒smen de bu egemenli─čin k─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nebiliriz pekal├ó.
├ľzg├╝r kom├╝n deneyimine giri┼čen bir k├Ây d├╝┼č├╝nelim. Mutual aid (kar┼č─▒l─▒kl─▒ yard─▒mla┼čma) anar┼čist ilkesini kendine rehber alan bir ├Âzg├╝r k├Ây kom├╝n├╝, a├ž─▒k├ža kendi i├žinde paray─▒ kullanmay─▒ reddetme karar─▒ alabilir. Kendi i├žinde kar┼č─▒l─▒kl─▒ yard─▒mla┼čma esas─▒n─▒ uygulayarak, daha ├Ânce de k├Âylerde kendili─činden uygulanm─▒┼č imece usul├╝yle tarlalar─▒ hep birlikte ekebilir, hatta e─čer g├Ân├╝ll├╝ce karar verilirse topraklar─▒ ortak ├žiftlikler haline bile getirebilir. Ayn─▒ k├Ây halk─▒ kendi i├žinde bireylerin ve ailelerin ihtiya├žlar─▒n─▒ ayn─▒ usulle kar┼č─▒layabilir ve uygulad─▒─č─▒ bu yol ba┼čar─▒l─▒ olursa hem kendi ├Âzg├╝r kom├╝n├╝n├╝n ├╝yelerini deneyin olumlu oldu─čuna daha ├žok ikna eder hem de kom┼ču k├Âylere olumlu ├Ârnek olur.
K├Ây halk─▒n─▒n kendinde olmayan mallara olan ihtiyac─▒na gelince. E─čer k├Ây halk─▒ paray─▒ kullanmamakta kararl─▒ olursa, bu ihtiya├žlar─▒n─▒ kom┼ču k├Âylerden ya da kasabalardan de─či┼č toku┼č yoluyla almay─▒ deneyebilir. Yani k─▒sacas─▒, bu noktada ├Ânemli olan karar vermektir. ─░nsanlar nas─▒l sigaray─▒ b─▒rakmaya karar veriyorlarsa, para kullanmamaya da toplu halde karar verebilirler.
Bir bak─▒ma bunu ┼čehirde uygulamak daha zor olabilir. ├ç├╝nk├╝ esasen ┼čehirdeki hayat, k├Âye g├Âre ├žok daha yo─čun bir ┼čekilde, ├╝cret ve sat─▒n alma sistemine g├Âre i┼člemektedir. Yani i┼č├ži ├╝cret almak ve hayat─▒n─▒ bu ├╝crete dayanarak idame ettirmek zorundad─▒r insanlar. Bu do─čru olmakla birlikte, burada esas sorun, yine insanlar─▒n bir ┼čeye karar vermeleriyle ba─člant─▒l─▒d─▒r. Bir mahallede ├Âzg├╝r bir kom├╝n kuruldu─čunu farz edelim. O mahalle halk─▒ hep birlikte ve el birli─čiyle temel ihtiya├žlar─▒n bulunabildi─či bir kooperatif kurabilir, elbette bu kooperatifte sat─▒lan mallar─▒n ├žo─čunlu─ču d─▒┼čar─▒dan parayla sat─▒n al─▒nacakt─▒r ama kom├╝n ortak bir kararla ┼č├Âyle bir uygulama ortaya koyabilir: Herkes kooperatiften ihtiyac─▒ olan mallar─▒ als─▒n ama al─▒rken takas usul├╝ne uygun olarak kooperatife para yerine kendinde olan bir mal─▒, bir ├╝r├╝n├╝ b─▒raks─▒n. Kooperatif bu mal ve ├╝r├╝nleri d─▒┼čar─▒da satar ve bundan gelen parayla kooperatif i├žin yeniden gereken ihtiya├ž mallar─▒n─▒ sat─▒n al─▒r.
G├Âr├╝lece─či gibi, burada i├žte paras─▒z, d─▒┼čta paral─▒, yani yar─▒-kom├╝nal bir sistem s├Âz konusudur. Ne var ki, ├Âzg├╝r kom├╝nler yayg─▒nla┼čt─▒k├ža parayla sat─▒n alman─▒n daha da azalaca─č─▒n─▒ farz edebiliriz. Elbette bu t├╝r giri┼čimlerin, i├žerdeki ├ž─▒karc─▒lar─▒n istismarlar─▒yla ve paran─▒n ├ž├╝r├╝t├╝c├╝ etkisiyle yozla┼čabilece─či ihtimalini de g├Âz ard─▒ etmemek gerekir.
Devletle ili┼čkilere gelince. ├ľzg├╝r kom├╝nlerin mensuplar─▒ elbette devletle zorunlu idari ili┼čkilerini s├╝rd├╝receklerdir. Ama bu ili┼čkiyi bununla k─▒s─▒tl─▒ tutmaya ├žaba g├Âstermek gerekir. ├ľzg├╝r kom├╝nlerin mensuplar─▒ vicdani ret hakk─▒na sahip ├ž─▒kmal─▒ ve gen├žlerin askere gitmemesi i├žin m├╝cadele etmelidirler.
Peki devletin asla vazge├žemeyece─či vergi sorunu ne olacak? ├ľzg├╝r kom├╝nler, AmerikaÔÇÖda, 19. Y├╝zy─▒lda uygulamaya konmaya ├žal─▒┼č─▒lan single tax hareketinin yapt─▒─č─▒ gibi, vergi ├Âdemeyi reddeden bir kampanyan─▒n ba┼č─▒n─▒ ├žekmelidirler. Bununla birlikte, silahl─▒ bir g├╝├ž olan devletin zoru vergi ├Âdemeyi dayatabilir. B├Âyle bir zora direnmeye ├žal─▒┼čmak bo┼čunad─▒r. B├Âyle durumlarda devletle pazarl─▒─ča girilmeli ve en az─▒ndan vergiyi hem m├╝mk├╝n oldu─ču kadar alt bir s─▒n─▒ra indirmek, hem de para olarak de─čil (├ž├╝nk├╝ hi├ž kimse para kullanmaya zorlanamaz), mal olarak ├Âdemek i├žin m├╝cadele edilmelidir.
Peki, devlet ├Âzg├╝r kom├╝nlerin bu faaliyetlerine g├Âz yumacak m─▒d─▒r? Onlar─▒ zorla da─č─▒tmaya giri┼čmeyecek midir? Giri┼čmesi y├╝ksek ihtimaldir ama e─čer ├Âzg├╝r kom├╝nlerde ya┼čayan insanlar kendi hayatlar─▒n─▒ y├Ânetmekte kararl─▒larsa, devletin kitlesel bir hareketle ba┼ča ├ž─▒kmas─▒ ├žok g├╝├žt├╝r. Devlet g├╝├žleri gelir, bask─▒nlar yapar, ├Ânceden saptanan insanlar─▒ tutuklar, b├Âlgede ter├Âr estirir vb. B├╝t├╝n bunlar olurken, ├Âzg├╝r kom├╝n devlet g├╝├žleriyle bo┼čuna ├žat─▒┼čmaya girip g├╝├žlerini y─▒pratmamal─▒, devletin muhasaras─▒ ve bask─▒s─▒ alt─▒nda bile bildi─čini okumal─▒, kendi paras─▒z ve tahakk├╝ms├╝z ili┼čkilerini so─čukkanl─▒l─▒kla ve s├╝k├╗netle in┼ča etmeye devam etmelidir. E─čer bu ba┼čar─▒labilirse devlet madara olmu┼č demektir.
ÔÇťOtoriter trend d├╝nyan─▒n pek ├žok kesiminde h├ókimiyetini s├╝rd├╝r├╝rken, Colin Ward, hakl─▒ olarak, ÔÇśkendisini otoritesiz ├Ârg├╝tleyen bir anar┼čist toplum, t─▒pk─▒ kar─▒n alt─▒ndaki tohum gibi varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rÔÇŁ g├Âzleminde bulunmu┼čtur. (Anarchy in Action, s. 11) Piramit gibi de─čil de ┼čebekeler halinde ├Ârg├╝tlenen, g├Ân├╝ll├╝, ge├žici ve k├╝├ž├╝k olan grup ve birliklerde bunu g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r. Anar┼čist toplum, kat─▒ bir kurallar kitab─▒ndan ├žok, ├╝yeler aras─▒ndaki sempatiyi temel alan; j├Âle halinde de─čil, ak─▒┼č halinde olan gruplar─▒n i├žinde olu┼čur. Yard─▒mla┼čma ve do─črudan eylem ├Ârg├╝tlerinde, kooperatiflerde, ├Â─črenim ┼čebekelerinde ve topluluk eylemlerinde bi├žimlenmeye ba┼člar. Acil durumlar, afetler, grev ve devrimler s─▒ras─▒nda halk kendisini DevletÔÇÖin d─▒┼č─▒nda ├Ârg├╝tledi─či zaman kendili─činden olu┼čur.ÔÇŁ (Marshall, s. 900-901)

─░nsanl─▒─č─▒n ├Âzg├╝rl├╝k, e┼čitlik ve toplumsal devrim y├╝r├╝y├╝┼č├╝n├╝n ufkunda giderek parlamaya ba┼člayan en ak─▒lc─▒ yol bu gibi g├Âr├╝n├╝yor bana. Tek g├╝vence, toplumsal d├Ân├╝┼č├╝mde kararl─▒ olan insan iradesidir.
Anar┼čizmin, sava┼č─▒n (isterse devrim ad─▒na y├╝r├╝t├╝len i├ž sava┼č ya da k─▒y─▒c─▒ ayaklanmalar olsun) y─▒k─▒c─▒ ve yabanc─▒la┼čt─▒r─▒c─▒ etkilerinden uzak durma idealiyle de ├žok iyi ├Ârt├╝┼čen bir yol gibi g├Âr├╝n├╝yor bu.

G├╝n Zileli
5 Nisan 2012
www.gunzileli.com
gunzileli@hotmail.com

  • Soru sor

  • YAZI DETAYLARI