T羹rkiye’de Anarizm

(襤letiim Yay覺nlar覺’n覺n Modern T羹rkiye’de Siyasi D羹羹nce Dizisi‘nin
8. Cildi olarak 癟覺kan Sol (2007) adl覺 ciltte yer alm覺t覺r.)

ada anlam覺yla 19. y羹zy覺l覺n ortalar覺nda ekillenen anarizmin, T羹rkiye’nin resmi s覺n覺rlar覺 i癟inde ilk filizlenii, 1980’lerin balar覺na, T羹rkiye tarihinin en karanl覺k d繹nemlerinden biri olan 12 Eyl羹l darbesi sonras覺na rastlar. Ancak bu “gecikme”, bu topraklarda anarizmin 繹nemli tarihsel k繹klere sahip olmad覺覺n覺 g繹stermez. Anadolu topra覺, 癟ok say覺da heretik tarikata; s覺覺na覺n覺 k覺smen mistisizmde bulan, sultanlara ve egemenlere kar覺 繹rt羹l羹 ya da a癟覺k direnilere; zorla yerletirmeye direnen T羹rkmen ayaklanmalar覺na; yak覺n tarihe kadar uzanan, yerel cemaatlerin, merkezi otoriteye kar覺 bakald覺r覺 ve isyanlar覺na; derebeylerin ve jandarman覺n zulm羹ne kafa tutan ekiya geleneine; bat覺ni-alevi k羹lt羹r羹ne; ulus-devletin ulusal bask覺s覺na kar覺 癟eitli direnilere vb. beiklik etmitir. te yandan, Anadolu insan覺n覺n, Bat覺’n覺n Hegelci “ak覺lc覺”l覺覺n覺n kal覺plar覺na bir t羹rl羹 s覺mayan, ele avuca gelmez bir “irrasyonalizm”e sahip olmas覺, modernizasyonun sistematik yap覺s覺 i癟ine girmede her aamada zorluklar 癟覺karan merkez-ka癟 karakteri de, 癟ada anarizmin deil ama, anarizan y繹nsemelerin varl覺覺n覺 her zaman koruduunu d羹羹nmemize olanak salar.

Bir makalenin boyutlar覺yla s覺n覺rl覺 bu 癟al覺mada, yukarda s繹z羹n羹 ettiimiz anarizan d繹l yata覺n覺n varl覺覺n覺 hep ak覺lda tutmakla birlikte, kendimizi, salt modern anarizmin T羹rkiye’deki belirtileri, son yirmi y覺l i癟inde ortaya 癟覺k覺覺, filizlenmesi, boy at覺覺 ve yay覺n faaliyetiyle s覺n覺rlamak, onun T羹rkiye’deki, olduk癟a yeni say覺labilecek k覺s覺tl覺 pratik faaliyetlerini ve 繹rg羹tlenme 癟abalar覺n覺 繹nemli 繹l癟羹de d覺ta tutmak zorunda olduumuzu belirtmeliyiz. Konuyu, 羹癟 ana b繹l羹mde ele alaca覺z. Birinci b繹l羹mde, modern anarizmin, 20. y羹zy覺l覺n ilk yar覺s覺nda ve bundan sonraki yirmi y覺lda, 繹zellikle yay覺n alan覺nda, kay覺tlara ge癟mi, tespit edilebilmi belirtilerini inceleyeceiz. 襤kinci b繹l羹mde, modernlemeyle elele giden T羹rkiye radikal hareketinde, anarist fikriyat覺n kendine neden yer bulamad覺覺 ve neden 1980’lerde ortaya 癟覺kt覺覺 sorusuna yan覺t vermeye 癟al覺aca覺z. 癟羹nc羹 b繹l羹mde ise, 1980’den itibaren, anarizmin T羹rkiye topra覺nda bir varl覺k olarak ortaya 癟覺k覺覺, bu gelimenin hangi aamalardan ge癟tii, yaad覺覺m覺z s羹re癟te, T羹rkiye’deki anarizmin toplumsal varl覺覺n覺n evrensel anarist d羹羹nceyi ne 繹l癟羹de yans覺tt覺覺 羹zerinde duraca覺z.

I. 襤lk Belirtiler

Osmanl覺 d繹neminde, anarizm 羹zerine bilinen ilk yaz覺l覺 kaynak, K覺br覺si-zade Osman Bey taraf覺ndan Frans覺zca yaz覺lm覺 ve Bulgaristan’覺n Sofya kentinde 1895 y覺l覺nda bas覺lm覺, Socialisme et Anarchie adl覺 kitapt覺r. Bu kitab覺n varl覺覺ndan, 1895 y覺l覺nda, Jena’da bas覺lan, E.V. Zenker’in Deu Anarchismus adl覺 kitab覺n覺n bibliyografisi arac覺l覺覺yla haberdar oluyoruz. [Kalenda 1997, “Das A im Halbmond” (Hilaldeki A), Almanya]

Osmanl覺 襤mparatorluu’nun s覺n覺rlar覺 i癟inde belli belirsiz baz覺 anarist faaliyetlerden s繹z edilmektedir. Mete Tun癟ay’覺n, T羹rkiye’de Sol Ak覺mlar (1908-25) (Bilgi Yay覺nlar覺, Ankara, Eyl羹l 1967) adl覺 kitab覺nda, Selanik’teki baz覺 “anarist 癟evreler”in faaliyetleri hakk覺nda unlar yaz覺lmaktad覺r:

“Stefan Velidov’a g繹re, 7 Eyl羹l 1908’de Bulgar Sosyal Demokrat 襤癟i Partisi (Sol Sosyalistler) 癟evresinden bir tak覺m kimseler, Selanik’te solcu bir sendika kurmak istemiler, yine Selanik sosyal Demokratlar覺ndan anarko-liberal y繹nelimli Abraam Benaroya adl覺 bir Yahudi de, bu s覺rada daha 癟ok kendi 覺rkdalar覺ndan bir eitim grubu tekil etmitir. Beranoya grubu 1908 Ekim’inde Sol Sosyalistlerle birlemi, fakat 1909 ubat’覺nda 癟繹z羹lm羹t羹r. Bunun 羹zerine Benaroya Mart ortalar覺nda bir Sosyalist Federasyon kurmutur. Bu Federasyonun 1909 g羹z羹nde 9 say覺 癟覺kan haftal覺k bir yay覺n organ覺 da olmutur. 襤lk d繹rt say覺, Bulgarca, Rumca, T羹rk癟e (Amele Gazetesi: bu b繹l羹m羹n yaz覺 ilerine Rasim Hikmet bakmaktad覺r) ve Yahudice, kalan say覺lar ise yaln覺zca Bulgarca ve Yahudice yay覺nlanm覺t覺r.” (s.33)

G繹r羹ld羹羹 gibi, 20. y羹zy覺l覺n ba覺nda, Osmanl覺 imparatorluu s覺n覺rlar覺 i癟indeki “anarist faaliyetler”e ilikin bilgiler son derece k覺s覺tl覺 ve dolayl覺d覺r. Beranoya adl覺 kiinin “anarko-liberal” olduu belirtilmektir. Ne var ki, anlat覺lanlardan, Beranoya ve grubunun “anarist” olmaktan 癟ok, Rusya’daki Narodniklerin devam覺 Sosyalist Devrimci (SR) gelenee dahil ya da yak覺n olduu anla覺lmaktad覺r.

Haydar R覺fat’覺n, 1910 y覺l覺nda yay覺mlanm覺 Beynelmilel 襤htilal F覺rkalar覺 adl覺 kitab覺ndaki iki b繹l羹m羹n bal覺覺 繹yledir: “Anarist F覺rkalar覺”; “Proudhon-Bakunin” (Mete Tun癟ay, Age, s.43). Bu kitap elimizde olmad覺覺ndan bu iki b繹l羹m羹n i癟eriini bilemiyoruz.

Yay覺n alan覺nda bir dier kaynak, “Sosyalist Hilmi”nin 1910 y覺l覺nda 癟覺kartt覺覺, anarizm ve anarko-sendikalizm 羹zerine birka癟 makale de yay覺mlam覺, 襤tirak adl覺 dergidir. Bu dergide, keza, Hayati imzas覺yla yay覺mlanm覺, “Bakunin” adl覺 bir iir ve anarist 襤spanyol eitimci F. Ferrer’in idam覺n覺 protesto eden bir dier iir yer almaktad覺r. Bu yaz覺 ve iirlerin, nas覺l olup da II. Enternasyonal 癟izgisine yak覺n “Sosyalist Hilmi”nin dergisinde yay覺mland覺覺 bilinmemektedir. O d繹nemde, T羹rkiye’de hen羹z sosyalizmle anarizm aras覺ndaki farklar覺n alg覺lanmam覺 olduu d羹羹n羹lebilecei gibi, ayn覺 癟evrede yer alan, “Sosyalist Hilmi”nin yak覺n arkada覺, T羹rkiyeli ilk anarist ayd覺n olarak bilinen Baha Tevfik’in, bu dergideki etkisi de g繹z 繹n羹ne al覺nmal覺d覺r.

Baha Tevfik

zellikle, 1992 y覺l覺nda, Burhan ayl覺’n覺n g羹n羹m羹z T羹rk癟esine aktarmas覺yla, Baha Tevfik’in Felsefe-i Ferd kitab覺n覺n (Alt覺k覺rkbe, Aral覺k 1992, 襤stanbul) yeniden bas覺lmas覺ndan sonra, Baha Tevfik’in, Osmanl覺 d繹nemindeki ilk T羹rk anaristi olduu g繹r羹羹 genel kabul g繹rm羹t羹r.
Baha Tevfik (1884-1914), 襤zmir’de domu, 1907 y覺l覺nda M羹lkiye’den mezun olduktan sonra, “Tecedd羹d-羹 ilmi ve Felsefi K羹t羹phanesi” ad覺 alt覺nda kitap 癟evirileri yay覺mlam覺t覺r. Mete Tun癟ay, yay覺mlanan bu kitaplardan, 繹zellikle Alman doa bilimcisi ve materyalisti B羹chner’in eserlerinin 癟evrilip yay覺mlanmas覺ndan yola 癟覺karak, 癟ok gen癟 yata 繹len Baha Tevfik’in, 19. y羹zy覺l覺n sonlar覺nda Avrupa’da pop羹ler olmu bir 癟eit “kaba Alman materyalizmi”ne ilgi duyduu sonucunu 癟覺kartmaktad覺r (Mete Tun癟ay, Age, s.26-26).

Baha Tevfik’in bir “liberal” olduunu ile s羹ren Mehmet . Alkan’la tart覺an Burhan ayl覺 ise, Baha Tevfik’in, “liberal” deil, “anarist” olduu kan覺s覺ndad覺r (Felsefe-i Ferd, s.24). ayl覺, bu g繹r羹羹n羹, 繹zellikle, Baha Tevfik’in kitab覺ndaki son makalesi, “a覺n Sonu ve Birey Felsefesinin Sonucu”ndaki u c羹mlelere dayand覺rmaktad覺r:

“Ben bu yeni 癟a覺n i癟inde anarizmi g繹r羹yorum. Kan覺mca k繹lelikten 羹cretli k繹lelie ve 羹cretli k繹lelikten sosyalistlie ge癟en insanl覺k en sonunda anarizme ulaacak ve orada bireyselliin b羹t羹n ba覺ms覺zl覺覺n覺, b羹t羹n azametini duyumsayacakt覺r.

“Fakat bu anarizm; imdilik balang覺癟 durumunda bulunan y繹ntemsiz ve d羹zensiz bir anarizm deil, doaya ve doall覺a uygun fenni ve ger癟ek bir anarizm olacakt覺r. imdiki anarizm kendi yerini a癟mak i癟in engelleri y覺kmakla meguld羹r. Gelecein anaristlii kendi ger癟ek yerini bulunca art覺k y覺kmakla deil, tersine yapmakla uraacakt覺r.” (s.112)

Ger癟ekten de bu sat覺rlar, Baha Tevfik’in “anarizm akidesine” taraftar olduunu kukuya yer b覺rakmayacak a癟覺kl覺kta ortaya koymaktad覺r. te yandan, ayl覺’n覺n 癟evirdii dier makalelerdeki bir tak覺m fikirleri, Baha Tevfik’in, zaman覺n覺n genel ge癟er g繹r羹lerinden ve liberal fikirlerden de etkilendiini g繹stermektedir. Ancak, y羹z y覺l 繹nce bir Osmanl覺 ayd覺n覺n覺n, dier b羹t羹n zaaflar覺na ramen, b羹y羹k bir a癟覺k g繹r羹l羹l羹kle, Avrupal覺lama peindeki 癟adalar覺n覺n 癟ok ilerisine giderek, gelecei anarizmde g繹rmesi olduk癟a anlaml覺d覺r. Bu durumda, Baha Tevfik’i, anarist ilkler stat羹s羹nde deerlendirmemiz hi癟 de abartma olmayacakt覺r.

Cumhuriyet D繹nemi

Marksist yazar Celal Nuri 襤leri, Baha Tevfik’e kar覺 yay覺mlad覺覺 bro羹re, H羹k羹metsizlik retisinin Felsefesi Olarak Anarizm, ad覺n覺 vermitir. te yandan, Mete Tun癟ay’覺n belirttiine g繹re, evket S羹reyya Aydemir, Anadolu’da kurulan “Yeil Ordu”nun, ad覺n覺, o y覺llarda Ukrayna’da faaliyet g繹steren “k繹yl羹-anarist Makhno’nun 癟eteleri”nden ald覺覺n覺 iddia etmitir (Mete Tun癟ay, Age, s.75). Ne var ki, elde, bu iddiay覺 dorulayacak herhangi bir kan覺t bulunmamaktad覺r.

T羹rkiye’de, anarizme ilikin elde bulunan en eski yaz覺l覺 kaynak, Ahmet Aaolu taraf覺ndan Rus癟adan 癟evrilen ve 1935 y覺l覺nda, Vakit Gazete-Matbaa-K羹t羹phanesi taraf覺ndan bas覺lan, Kropotkin’in Etika adl覺 eseridir.

1935 y覺l覺nda bas覺lan bu kitaptan sonra, uzun s羹re, anarizm konusunda ne bir yay覺na, ne de herhangi bir faaliyete rastl覺yoruz. Ama bu, elbette, T羹rkiye’de tek tek anaristlerin var olmad覺覺, yaamad覺覺 anlam覺na gelmiyor. Nitekim, T羹rkiye Kom羹nist Partisi (TKP) saflar覺na s覺zm覺 bir ajan olan 羹kr羹 Dinsel’in 20 Eyl羹l 1958 tarihli ifadesinde ge癟en u sat覺rlar, anarist d羹羹nceyi benimseyen bireylerin 1940’l覺, 1950’li y覺llarda da var olduklar覺n覺 g繹stermektedir:

“Tireli Kemal Uygunolu isimli birisi ile tan覺m覺t覺m. Kendisini anarho-kom羹nist olarak tan覺m覺t覺m ve bu y羹zden parti saflar覺 i癟ine almad覺m. Bunun vas覺tas覺 ile Kemal Salg覺n isimli bir boyac覺y覺 da tan覺m覺t覺m… Tireli Kemal Uygunolu ile konumalar覺m覺z s覺ras覺nda kom羹nist mefkureli Kemal Salg覺n isminde bir arkada覺n覺n mevcut olduunu ve kom羹nizm mevzuunda Tire kazas覺n覺n 癟ok m羹sait olduunu 繹renmitim.” (襤brahim Top癟uolu, Neden 襤ki Sosyalist Parti/TKP’nin Kurulu ve M羹cadelesi Tarihi adl覺 kitaptan naklen, Atilla Akar, “Eski T羹fek” Sosyalistler, 襤letiim yay覺nlar覺, 1989, s.166)

Anarizm, T羹rkiye’de, 1960’l覺 y覺llardaki sol yay覺n furyas覺ndan nasibini alamam覺t覺r. Marksist klasikler, birbiri ard覺na yay覺mlan覺r, hatta ayn覺 kitab覺n, farkl覺 yay覺nevleri taraf覺ndan deiik bask覺lar覺 yap覺l覺rken, anarizme ilikin kitaplar, “parmakla say覺lacak kadar” deyimini dahi aratacak 繹l癟羹de azd覺r. Anarizme eletirel yaklaan, H. Avron’un, Anarizm Nedir? (Ger癟ek Yay覺nevi, 癟ev: G. st羹n, 1966) adl覺 kitab覺n覺n d覺覺nda, bizim tespit edebildiimiz dorudan anarist 羹癟 kaynak var: bunlar, 1967 y覺l覺nda, Kita Yay覺nlar覺 taraf覺ndan yay覺mlanan (癟ev: E. Tuncal覺), G. Woodcock’un, Anarizm adl覺 kitab覺n覺n k覺salt覺lm覺 癟evirisi, yine 1967 y覺l覺nda Habora Kitabevi taraf覺ndan bas覺lan (癟ev: Mehmet Tuncay), Bakunin’in Se癟me D羹羹nceler’i ve Ararat Yay覺nevi taraf覺ndan 1969 y覺l覺nda yay覺mlanan (癟ev: V.G. ret羹rk), Proudhon’un M羹lkiyet Nedir? adl覺 kitab覺d覺r. Bunlar覺n d覺覺nda Ant Yay覺nlar覺 da, 1969 y覺l覺nda, san覺r覺z 1968 Avrupa’s覺ndaki 繹renci hareketlerinin etkisiyle, Anarizme ilikin iki z覺t tezi tek bir kitap halinde basm覺t覺r: Daniel Cohn Bendit, Anarizm/Kom羹nist B羹rokrasiye Kar覺 (癟ev:Sermet aan), Jacues Duclos, Anarizm/Sol Ad覺na Sola 襤hanet (癟ev: Bab羹r Kuzucu)

1960’l覺 y覺llarda T羹rkiye’de ciddiye al覺nacak bir sosyal hareketlilik yaanmas覺na, i癟i, k繹yl羹 ve gen癟lik hareketi, T羹rkiye’nin sosyal d羹zenini sarsacak, askeri darbelere neden olacak 繹l癟羹de gelimesine ramen, bu sosyal hareket, Leninist-Stalinist ideoloji taraf覺ndan domine edilmi, Tro癟kizm gibi muhalif ve d覺lanm覺 Marksist eilimler bile kenar覺ndan k繹esinden u癟 vermeye 癟al覺覺rken, Bat覺daki 1968 hareketiyle birlikte, 襤spanya 襤癟 Sava覺ndaki yenilgisinden beri i癟ine girdii durgunluktan silkinip yeniden canlanan anarizm, T羹rkiye’deki sosyal hareketlilikte, en az覺ndan biraz olsun yeermesi beklenecek gen癟lik hareketinde en ufak bir ekilde varl覺k g繹sterememitir. Ayn覺 eyi, toplumsal hareketliliin bir baka bazda devam ettii 1970’li y覺llar i癟in de s繹yleyebiliriz. Bu y覺llarda “anarizm” s繹zc羹羹, yaln覺zca iktidar sahiplerinin, s覺n覺f hareketini ve sol hareketi karalamak i癟in, “kargaal覺k ve iddet” anlam覺nda kulland覺覺 bir s繹zc羹k olarak belleklere yer etmitir. Tuhaft覺r, toplum, ger癟ek anarizmi ne g繹rd羹羹, ne de bildii halde, anarizm, sokaktaki insan覺n, yar覺 korku ve merak, yar覺 nefretle kulland覺覺, 癟ok bilinen bir terim olmutur.

Anarizm, T羹rkiye’de, ger癟ek anlam覺yla, ilk kez, 1980’li y覺llar覺n balar覺nda sesini duyurmaya balad覺. Peki nas覺l olmutur da, 20. y羹zy覺l boyunca radikal hareketlere, giriimlere ve sosyal hareketliliklere sahne olan T羹rkiye’de, anarizm, 1980’lere kadar hi癟bir varl覺k g繹sterememitir? Bunun mutlaka bir tak覺m toplumsal, k羹lt羹rel, ideolojik, psikolojik ve siyasal nedenleri olmas覺 gerekir.

II. Neden 1980’ler?

Devlet癟i Modernlemenin Durduu Yer
Osmanl覺 ve daha sonra da T羹rkiye entelijensiyas覺, 19. y羹zy覺l覺n ikinci yar覺s覺nda ve 20. y羹zy覺l覺n b羹y羹k b繹l羹m羹nde, ilerlemeci-pozitivist bat覺 d羹羹ncesinin etkisi alt覺nda kald覺. Osmanl覺 ayd覺nlar覺n覺n zihnini megul eden en b羹y羹k sorun, “geri kalm覺l覺ktan” kurtulmak ve “muas覺r medeniyet seviyesine” ulamakt覺. Ayd覺nlar aras覺nda, esas sorunun bu olduu konusunda herhangi bir ayr覺l覺k yoktu. Ayr覺l覺klar, bat覺l覺laman覺n ne yolla olaca覺 noktas覺nda ortaya 癟覺k覺yordu. Bu konuda da hakim eilim, bunun, yukardan, merkeziyet癟i tarzda, devlet eliyle, “halka ramen halk i癟in” anlay覺覺yla yap覺lmas覺yd覺. Bat覺daki Jakoben gelenek, bu eilime rehberlik ediyordu.

II. ve III. Enternasyonal’lerde doktrine edilmi bir Marksizm de, “burjuva demokratik devrim” teorisi, “羹retici g羹癟lerin gelitirilmesi” ve uluslamay覺 ileri bir aama g繹ren anlay覺lar覺yla, dolay覺s覺yla Jakobenizm geleneini en az覺ndan z覺mnen onaylamas覺yla, ilerlemeci eilimin 癟ok uza覺na d羹m羹yordu. Sovyetler Birlii’nde ve daha sonra bu devletin g羹d羹m羹ndeki Dou Avrupa’da ve “羹癟羹nc羹 d羹nya” 羹lkelerinde ortaya konan pratiklerle, Marksizmin bu hali, uygun bir kalk覺nma teorisi olarak alg覺land覺.

Esasen bat覺l覺 modernlemenin en sivri ucu ve bu sivrilii 繹l癟羹s羹nde de genel ge癟er modernizmin ink璽r覺 olarak g繹r羹lebilecek anarizmin, doulu, ama bat覺c覺 T羹rkiyeli ayd覺nlar覺n beklentilerine yan覺t verememesi doald覺r. Ayn覺 Wilsonculuk gibi, resmi Marksizm de, ulus-devlete cevaz vermesiyle, bat覺 d羹羹ncesinin, douya kendi yaad覺覺 deneyimi aktarmas覺d覺r bir anlamda. Bat覺 d羹羹ncesinin doulu ayd覺nlara 癟ekici gelebilmesi i癟in bir 繹l癟羹de “doululamas覺” ya da doulu ayd覺nlara “somut” bir eyler sunmas覺 gerekiyordu. Bat覺, ulus-devlet ve dolay覺s覺yla kalk覺nma teorileriyle, liberalizmi d羹nya 癟ap覺nda yayarak k覺smen bunu yapm覺t覺r. te yandan, anti-emperyalist modernlemecilik olarak da nitelenebilecek Leninizm (ve 1960’lardaki versiyonuyla Maoizm), “progressive” zihniyeti, ulus-devletlerini kurmak ve gelitirmek 繹zlemi i癟indeki elit doulu ayd覺nlara aktarmada 繹nemli bir ilev yerine getirmitir. Doas覺 gerei, ulusu ve ulus-devleti, dolay覺s覺yla kalk覺nmac覺l覺覺 reddeden anarizmin ise, “dounun kurtuluunu”, ayn覺 bat覺 gibi ulus-devletler yoluyla ilerlemede ve “bat覺ya yetime”de g繹ren T羹rkiyeli ayd覺nlar覺n 繹zlemlerine cevap verememesi hi癟 de a覺rt覺c覺 deildir.

Anarizmin, 20. y羹zy覺l覺n ilk yirmi y覺l覺nda, salt radikal ayd覺nlarla k覺s覺tl覺 kalmay覺p, anarko-sendikalizm bi癟imiyle, bat覺da (繹zellikle de 襤talya, 襤spanya gibi Latin 羹lkelerinde) kitlesel bir i癟i hareketi olarak gelitii de bilinmektedir. stelik anarizmin bu t羹r羹, sadece bat覺 羹lkeleriyle k覺s覺tl覺 kalmam覺, in ve Japonya gibi dou 羹lkelerindeki youn end羹stri b繹lgelerinde de gelimitir. 20. y羹zy覺l覺n ilk yar覺s覺nda, T羹rkiye’de end羹strinin c覺l覺zl覺覺 oran覺nda i癟i s覺n覺f覺n覺n da gelimemi olduundan s繹z edilir. Ne var ki, 繹rnein 襤stanbul kentindeki end羹stri ve ula覺m i癟ilerinin younluu ve 20. y羹zy覺l覺n balar覺ndaki i癟i direnileri ya da Zonguldak havzas覺ndaki i癟i younluu ile, ayn覺 d繹nemlerde kitlesel i癟i m羹cadelelerine tan覺k olan 襤talya, 襤spanya, in ve Japonya aras覺nda hi癟 de 繹yle b羹y羹k u癟urum yoktur. S繹z羹 ge癟en 羹lkelerde, en az覺ndan Ekim Devrimine kadar, sendikalizm ve onunla i癟 i癟e olan anarko-sendikalizm, i癟i kitleleri aras覺nda b羹y羹k bir destek bulmuken, neden buna benzer bir gelimenin en ufak bir belirtisi g繹r羹lmemitir T羹rkiye’de? San覺r覺z bunun nedeni, T羹rkiye’nin o zamanki k羹lt羹rel yap覺s覺nda yatmaktad覺r. Sovyet devriminden 繹nceki i癟i hareketlerinde sendikalizmin ya da anarko-sendikalizmin T羹rkiye’deki i癟i kitleleri i癟inde etkili olmamas覺n覺n en b羹y羹k nedeni, elit ayd覺nlar覺 d覺覺nda bat覺ya neredeyse tamamen kapal覺 olan ve kadim bir imparatorluk olarak tam s繹m羹rge stat羹s羹ne indirgenemeyen Osmanl覺 羹lkesindeki i癟i ve emek癟i kitlelerinin, bat覺y覺 saran ideolojik ve k羹lt羹rel atmosferin tamamen d覺覺nda, tamamen farkl覺 bir d羹nyada, burada ele alamayaca覺m覺z 繹l癟羹de 繹zg羹n ve kapsaml覺 doulu deerler d羹nyas覺nda ya覺yor olmalar覺d覺r. Sovyet devriminden sonra d羹nya i癟i s覺n覺f覺 hareketinin seyri b羹y羹k 繹l癟羹de deimi, bat覺da i癟ilerin en bilin癟li kesimleri, b羹y羹k 繹l癟羹de Sovyetler Birlii’nden esen r羹zgarlar覺n etkisi alt覺na girmitir. Nitekim, resmi kom羹nizm ideolojisi de, 1920’lerden itibaren T羹rkiye i癟i s覺n覺f覺na, b羹y羹k 繹l癟羹de Selanik’ten, Balkanlardan T羹rkiye’ye g繹癟 eden i癟iler taraf覺ndan aktar覺lm覺t覺r. Art覺k saat, anarko-sendikalizm i癟in 癟ok ge癟tir.

1960’daki sol dalga da, T羹rk ve K羹rt entelijensiyas覺n覺n, ulusal-devleti kurma ya da kurtarma ve kalk覺nd覺rma geleneksel 繹zlemlerinden ba覺ms覺z deildi. Yukarda ana 繹zelliklerini belirttiimiz resmi Marksizm, gerek “羹retici g羹癟leri ilerletme” teorisiyle, gerekse ulusal kurtulua, “uluslar覺n kaderlerini tayin hakk覺”na, anti-emperyalizme, ulusal devlete cevaz veren haliyle, bu 繹zlemlere yan覺t verdii 繹l癟羹de, 1960’l覺 y覺llarda sola a癟覺lan orta s覺n覺f ayd覺nlar覺n benimsedii ideolojik bir silah g繹revi g繹rd羹. Devletin, dolay覺s覺yla ulus-devletin d羹man覺 anarizm, bir kere daha doulu ayd覺nlar覺n bat覺c覺, modernist 繹zlemlerini kucaklayamad覺.

1970’lerde, S覺n覺fsal Yap覺daki Deiiklikler ve
D羹羹nsel Alandaki Yans覺malar覺

1970’lerdeki baz覺 gelimelerin, 1960’l覺 y覺llarda devlet癟i 繹zlemlerle yola 癟覺km覺 sol harekette bir tak覺m 繹nemli deiimlere yol a癟t覺覺n覺 g繹zlemliyoruz. Birincisi, ulus-devlet癟i sol, bizzat ulusal devlet taraf覺ndan bask覺 g繹rmeye balad覺. Solla devletin kar覺 kar覺ya gelmesi ve solcu militanlar覺n devletin iddetli bask覺s覺na maruz kalmas覺, genel olarak solun devlet kar覺t覺 bir tav覺r i癟ine girmesine yol a癟t覺. 襤kincisi, 1960’lar覺n sonlar覺ndan itibaren, T羹rkiye’nin toplumsal yap覺s覺ndaki d繹n羹羹mlere paralel olarak, sol hareketin dayand覺覺 s覺n覺fsal yap覺da da bir deiime tan覺k oluyoruz. K覺rlardan ehirlere ak覺n ve varolardaki devasa gecekondulama, yeni bir toplumsal muhalefetin gelimesine yol a癟t覺. Bu yeni muhalefet, kendini 繹ncelikle solda ifade etti. 1960’lar覺n ilk yar覺s覺n覺n tersine, kent ve k覺r yoksullar覺n覺n 癟ocuklar覺 olan, “isiz tahsilliler” olarak nitelenebilecek kalabal覺k bir kesim sol harekete ak覺n etmi, b繹ylece, 1970’lerin solu, giderek daha plebyen bir bileim arzeder olmutu. 1970’lerin ikinci yar覺s覺nda, a覺r覺 sac覺 sokak g羹癟leriyle k覺yas覺ya bir 癟at覺ma i癟ine giren, 癟ounlukla plebyen karakterli solcu militanlar, bu 癟at覺mada da devleti kar覺lar覺nda bulunca, solun eski devlet癟i y繹nelimlerini gittik癟e daha fazla bir kenara b覺rakm覺, faistlerle ve dorudan devletle giritikleri son art癟覺 savalarda yenilerek geri 癟ekilirken, bir de devletin 12 Eyl羹l 1980 askeri darbesiyle kar覺 kar覺ya gelip ezildiklerinde, art覺k devlete ilikin son umutlar覺n覺 da bir kenara b覺rakm覺, iyiden iyiye devlet aleyhtar覺 bir tav覺r i癟ine girmilerdir.

te yandan solun bu “olgunlama”s覺nda, solun en az覺ndan okumaya ve fikir gelitirmeye 繹nem veren kesimlerinin, zaman zaman dogmatik eilimlerle i癟i癟e de olsa, teoriye, fikre, d羹nyada yaz覺l覺p 癟izilenlere giderek daha fazla y繹nelmesinin rol羹 de hesaba kat覺lmal覺d覺r. Bu okumalar, kimi zaman Leninist bir dogmatizmin 癟覺kmazlar覺nda t覺kansa da, 繹zellikle bat覺daki Marksizm tart覺malar覺na belli kanallar覺n a癟覺lmas覺n覺 da getiriyordu ister istemez. Dolay覺s覺yla solun yeni fikri gelimeleri izlemekte 覺srarl覺 kesimleri, anti-emperyalist bir devlet癟iliin 繹tesinde, devleti derinlemesine sorgulayan Marksist ya da Marksizm d覺覺 radikal eilim ve d羹羹ncelerin varl覺覺ndan da haberdar oluyor, bunlarla kendi zihniyet d羹nyas覺nda ha覺r neir olmaya bal覺yordu.

Ne var ki, 1970’lerdeki s覺n覺fsal deiimler ve buna bal覺 olarak devlete kar覺 bir tav覺r i癟ine girilmesi, solun, “enternasyonalizm”i “enterstatizm” olarak alg覺layan kesimlerinde, kitlelerin d覺覺nda baka g羹癟lere dayanma eilimini ve 繹zg羹nl羹kten yoksun “ithal”ci y繹nelimi ortadan kald覺rmam覺t覺. 1970’li y覺llarda, solun bu kesimlerinde, ulusal devlete g羹venmenin yerini, “sosyalist devletlere” (Sovyetler Birlii’ne ya da in’e) g羹venme, onlara bel balama alm覺t覺. Bunun ka癟覺n覺lmaz tekab羹l羹, bu 羹lkelerin k羹癟羹k birer modeli olan parti fetiizmiydi. Sosyalist 羹lkelerde devrimi partiler yapt覺ysa ve devlet-parti rejimi kurdularsa, neden burada da ayn覺s覺 olmas覺nd覺? B繹ylece, solun belli kesimleri, devrim m羹cadelesini, bu “sosyalist 羹lkeler”in bir dediini iki etmeyen, onlar覺 sad覺k bir ekilde izleyen partilerin baar覺s覺na balad覺. Elbette solda, yukarda s繹z羹 edilen fraksiyonlara g繹re daha kitlesel bir temele sahip, bu t羹r bir sosyalist devlet takip癟iliine uzak duran, olduk癟a “yerlici” denebilecek tonlar ta覺yan baka kesimler de vard覺. Fakat, 1970’ler solunun ideolojik atmosferini, “yerli”cilikleri oran覺nda kitlelerle daha yayg覺n ilikiler kurabilmi bu kesimler deil de, “in’ci” ya da “Sovyet’癟i” fraksiyonlar覺n “amatas覺” daha 癟ok belirlemitir.

1970’lerin sonlar覺na doru, solun “enterstatist” kesimlerinin bu devletlere balad覺覺 umutlarda da bir k覺r覺lma g繹zlenmeye balan覺yor. Sovyetler Birlii’nin, bat覺 kapitalizmi kar覺s覺nda yenik d羹mesinin ard覺ndan, Sovyetler Birlii’nin kar覺s覺nda, “sosyalizmin ilkeleri”ne s覺k覺ca sar覺ld覺覺 iddia edilen in’in de, piyasa ekonomisini benimsediini a癟覺k癟a ilan etmesi, T羹rkiye solunda 繹nemli bir erozyona yol a癟t覺.

Bu durumun, umutlar覺n覺 bu 羹lkelere ve onlar覺n T羹rkiye’deki versiyonlar覺na balam覺 sol 繹rg羹tlerin saflar覺nda yer alan taraftarlarca alg覺lanmaya balanmas覺, 1970’li y覺llar覺n sonlar覺nda, sol i癟inde b羹y羹k bir bunal覺m覺n habercisiydi. O d繹nemde, sol 繹nderliklerin, bu durumu fazla gecikmeden alg覺lad覺覺 ve “ideolojik balar覺 s覺k覺lat覺rma” y繹n羹nde 繹nlemler almaya giritikleri g繹zlenmektedir.

1980’lerin 襤deolojik Atmosferi

1970’lerin sonlar覺na doru, birbiriyle dorudan ilikili olmayan iki olgunun, T羹rkiye solunun 羹zerinde bir bas覺nca yol a癟t覺覺 ve hem sol 繹rg羹tleri, hem de o zamana kadar sol kesimde yer alm覺 militan ve taraftarlar覺 bir yol ayr覺m覺na getirdii g繹r羹l羹yor: Sosyalizmin i癟ine girdii krizin yaratt覺覺 psikolojik bas覺n癟 ve 12 Eyl羹l cuntas覺n覺n fiziki bas覺nc覺. Bu ikili bas覺nc覺n 羹r羹n羹 olan yol ayr覺m覺, ka癟覺n覺lmaz olarak, yine birbirine z覺t iki ana eilim dourdu: a覺rl覺kl覺 olarak, sol 繹rg羹tlerin eski 繹nderlikleriyle, sola 1970’lerin sonlar覺ndaki herc羹mer癟 ortam覺nda kat覺lm覺, “hastal覺klar”dan 癟ok, “g羹zel 癟i癟ekleri” g繹rme eilimindeki gen癟 militanlar覺n oluturduu, solun yenilgisi ortam覺n覺n genel sendromu olarak bizatihi kendisi de liberalizmle fl繹rt eden muhafazak璽r eilim; esas olarak, bu iki kesimin de d覺覺nda kalan, 1970’li y覺llar覺n il羹zyonlar覺n覺 ba覺ndan beri yaam覺 sol militanlar覺n ba覺n覺 癟ektii, yer yer liberalizme kayma eilimleri de ta覺yan yeni bir aray覺 eilimi.

Bireysellie, bireysel insiyatife, 繹zg羹nl羹e izin vermeyen renksiz ve yekpare bir kolektivizm, “繹nc羹 parti” fikriyat覺n覺n doal sonucu lider k羹lt羹, 1980 sonras覺nda 繹nemli bir deer kayb覺na urad覺. Bu deer kayb覺, bir yandan bireysellii 繹n plana 癟覺karan liberalizmin yeermesi i癟in elverili bir ortam yarat覺rken, bir yandan da “b羹rokratik kolektivizm”in teori ve pratiinin sorgulanmas覺n覺 getirdi. te yandan, 1980 sonras覺nda sahneye, yepyeni bir gen癟lik kesimi 癟覺kmaya balam覺t覺. 1970’lerin, bireysellii tamamen yok eden b羹rokratik kolektivizmini yaamam覺, bu “terbiye” ile disipline edilmemi bu gen癟lerden bir k覺sm覺n覺n, bireysellikle devrimcilii birletirme umudu veren anarizme daha rahat, daha ikircimsiz bir bi癟imde y繹nelmesi doald覺. Bununla birlikte, “b羹rokratik kolektivizme” duyulan tepkinin, anarizm g繹r羹nt羹s羹 alt覺nda, bireysellii sorumsuzluk bi癟iminde alg覺layan “gen癟lik isyanc覺l覺覺na” ve bireysel d覺avurumculua kap覺lar覺 a癟t覺覺 y繹n羹ndeki klasik sol eletirilerin k覺smen bir hakl覺l覺k pay覺 ta覺d覺覺n覺 da saptamak gerekir.

1970’lerin ideolojik atmosferini belirleyen tahakk羹mc羹 parti modellerinin “devrim” anlay覺覺, parti iktidar覺 ile devrimi 繹zdeletiriyordu. Partinin baar覺s覺 ve iktidara ge癟mesi i癟in yap覺lacak her ey devrime hizmet eder anlay覺覺 egemendi. Bu y羹zden her ey partinin baar覺s覺na tabiydi. zg羹rl羹k de 繹yle. Eer partinin, yani “devrim”in baar覺s覺 i癟in 繹zg羹rl羹羹n k覺s覺tlanmas覺 gerekiyorsa, o da feda edilebilirdi. 1980’lere gelinirken, parti eittir devrim il羹zyonu 繹nemli yaralar ald覺. Sol militanlardan baz覺lar覺, partinin “hereye kadir olduu” g繹r羹羹n羹n yanl覺l覺覺n覺, hem resmi sosyalist 羹lkelerin 癟繹k羹e gidiiyle, hem de kendi pratikleriyle g繹rmeye balad覺lar. B繹ylece, “parti eittir devrim” g繹r羹羹 gibi, “devrim” ad覺na 繹zg羹rl羹klerin feda edilebilecei g繹r羹羹 de eski g羹c羹n羹 kaybetmeye balad覺. Kimi devrimciler, 繹zg羹rl羹k kaybedilirse devrimin de kaybedilecei y繹n羹ndeki fikirlere kayd覺lar. rg羹tlerin ve partilerin kapal覺 devre okuma tarz覺n覺n, 繹rg羹tlerin otoriteleriyle birlikte zaafa uramas覺yla, insanlar, hereyi okumaya ve sonu癟ta, resmi sosyalizmin y覺k覺m覺n覺n en b羹y羹k nedenlerinden birinin, 繹zg羹rl羹羹n parti iktidar覺na feda edilmesi olduunu, bizatihi bu deneyler 羹zerine yaz覺lm覺 kitaplardan 繹rendiler. stelik, 12 Eyl羹l darbesi, devrimin yenilgisinin nedenlerinin yan覺s覺ra, 繹zg羹rl羹羹n deerinin kavranmas覺na da yol a癟m覺t覺. Bask覺 koullar覺, ezilen kesimlerde, 繹zg羹rl羹羹 y羹kselen deer haline getirmiti. yle ki, geleneksel sol 繹rg羹tler bile, 羹st羹nde y羹kseldikleri temelleri sorgulamadan da olsa, i癟inde bulunduklar覺 krizden “representation” yoluyla kurtulmay覺 denediler. B繹ylesi bir atmosfer, anarist d羹羹ncenin, devrimle 繹zg羹rl羹羹 birletiren yeni bir kanal a癟mas覺nda 繹nemli bir rol oynam覺 olsa gerek.

1970’lerin sol pop羹lizmi, kitleleri kolay yoldan “nas覺l kendi iktidar覺m覺n temeli yapar覺m” d羹羹ncesiyle, geleneksel k羹lt羹re s覺rt dayayan bir tutum i癟ine girmiti. 1980 yenilgisiyle birlikte, sol pop羹lizmin etkisini b羹y羹k 繹l癟羹de kaybettii g繹zlenmektedir. Buna bal覺 olarak, solun propagandas覺na cevap verdikleri oranda sola k羹lt羹rlerini dayatan halk kesimleri kendi kabuklar覺na 癟ekildiler. B繹yle bir ortam, 1970 繹ncesi sol militanlar覺n ve 1980 gen癟liinin, parti pop羹lizmlerini ve geleneksel k羹lt羹r羹 daha rahat sorgulamalar覺n覺 getirmi olmal覺d覺r. Elbette bu sorgulama, k覺smen, liberal y繹nsemelerle elele gitti, ama “yenilen asilere 癟i癟ek” vererek kendini, liberalizmden net bir ekilde ay覺ran bir anarizmin, T羹rkiye topra覺nda filizlenmesinin koullar覺 alttan alta olumaya balam覺t覺.

III. 1980 Sonras覺

Almanya’da Anarko
1980’lerin balar覺ndaki ilk anarist n羹velerin, faaliyetlerin ve yay覺nlar覺n, T羹rkiye’den de 繹nce, 繹zellikle 12 Eyl羹l darbesinden ka癟arak Almanya’ya s覺覺nan T羹rk ve K羹rt k繹kenli siyasi g繹癟men topluluklar覺 i癟inde ortaya 癟覺kt覺覺n覺 g繹r羹yoruz. Bu n羹veler, Almanya’n覺n T羹bingen, Aachen, Darmstadt, Berlin, K繹ln ve Frankfurt kentlerinden ses vermitir. 襤lk anarist T羹rk癟e yay覺n, 羹zerinde tarih yaz覺lmam覺 olmas覺na ramen, i癟eriinden, 1981 y覺l覺 Kas覺m ay覺nda 癟覺kt覺覺n覺 anlad覺覺m覺z, d羹zensiz aral覺klarla d繹rt say覺 devam eden ve T羹bingen’de yay覺mlanan, Anarko adl覺 dergidir.

Anarko’nun, 1. say覺s覺n覺n kapa覺nda, 12 Eyl羹l liderlerinin ve Atat羹rk’羹n resimlerinin 羹zerine, adeta 癟apraz 癟eker bir ekilde konmu, yuvarlak i癟inde bir A harfi bulunmaktad覺r. Anarko bal覺覺n覺n hemen alt覺nda, “Anarist Yay覺n Organ覺, Say覺 1” ibaresi okunmaktad覺r. Kapa覺n arkas覺ndaki i癟 sayfada, Naz覺m Hikmet’in “Davet” adl覺 iiri yer almaktad覺r. Derginin b羹t羹n yaz覺lar覺 daktiloyla yaz覺lm覺 ve sayfalar fotokopiyle 癟oalt覺lm覺t覺r. Derginin kapak konusunu belirleyen, “12 Eyl羹l 1981, Cumartesi g羹n羹 Faist Cunta’y覺 Protesto Y羹r羹y羹羹” bal覺kl覺 yaz覺da, Duisburg’da cuntay覺 protesto y羹r羹y羹羹n羹n 繹ncesi ele al覺nmakta, gruplar aras覺nda yap覺lan pazarl覺klara ilikin bilgi verilmekte ve y羹r羹y羹 anlat覺lmaktad覺r. Yaz覺, o zamana kadar pek kullan覺lmayan, “burjuvalar yok olmal覺s覺n覺z” t羹r羹nden, biraz keskin, biraz da naif bir sloganla bitmektedir. Anarko’nun elimizde bulunan 1., 3. ve 4. say覺lar覺n覺 incelediimiz zaman, u belirgin 繹zelliklerle kar覺la覺yoruz: 繹zellikle Alman otonom anaristlerinden kuvvetle etkilenme; anarizmin en temel 繹zelliklerini, aktarmac覺, 繹zg羹nl羹kten yoksun ve 繹zensiz bir bi癟imde a癟覺klama 癟abas覺; resmiyetten uzak olma ad覺na, da覺n覺k, bireysel anlat覺mlar ve d覺avurumlar.

T羹rk癟e Anarizm Arivi’ne (TAA) yazd覺覺 mektupta, “biz Almanya’daki ilk anaristleriz” diyen H. 襤brahim T羹rkdoan, 繹nce Almanya’da T羹rkiyeli bir sol gruba dahil olduunu, ancak daha sonra, Alman anaristlerinden etkilenerek anarizme y繹neldiini belirtmektedir: “Ben eylem i癟inde anarist oldum: 癟eitli faaliyetlerde g繹rd羹羹m ve izlediim (Alman) anaristleri kendime yak覺n bulmaya balad覺m.” Almanya’da anarizme y繹nelen dier T羹rkiyeliler i癟in de ayn覺 etkinin s繹z konusu olduunu tahmin edebiliriz. Bunun sadece etkiyle k覺s覺tl覺 kalmad覺覺 ve pratik faaliyetlerde dayan覺maya da d繹n羹t羹羹, H.襤. T羹rkdoan’覺n u c羹mlelerinden anla覺lmaktad覺r:
“Yay覺nlar覺m覺z覺n da覺t覺m覺nda 癟eitli Alman anarist yay覺nevlerinin, dergilerin, kitap癟覺lar覺n vb. b羹y羹k katk覺lar覺 olmutur, bu kesin.” (Agm)

Almanya’daki T羹rkiyelilerin anarist faaliyetleri ve yay覺nlar覺, 1980’ler ve 1990’lar boyunca s羹rd羹. Anarko’nun yay覺n覺na son vermesini izleyen 羹癟-d繹rt y覺ll覺k bir aradan sonra, 1986-91 y覺llar覺 aras覺nda, aa覺 yukar覺, Anarko’nun yukarda belirttiimiz 繹zelliklerini ta覺yan ya da bunu aamayan, Aachen’da, Dorudan Eylem, Anarist Bildiriler, Siyah K羹pe; T羹bingen’de, T羹bingen Anarko-Sendikalistler, Romantizm ve Anari, Berlin’de, topya vb. gibi dergi, b羹lten ve bildiriler yay覺mland覺, ayr覺ca K繹ln’de, 1987 y覺l覺nda kurulan Liberter Yay覺nlar覺, anarist kitaplar yay覺mlad覺. T羹rkiye’de yay覺mlanan ilk anarist dergi Kara’n覺n yazarlar覺 aras覺nda, Almanya’dan 癟ok say覺da imza bulunmas覺 da dikkat 癟ekicidir.

Bir baka oluum da, 1990’larda Britanya’da ortaya 癟覺km覺t覺r. 5 May覺s Grubu ad覺n覺 kullanan ve ayn覺 zamanda Britanya hareketinin bir par癟as覺 olduunu belirten bu oluumun, T羹rkiye’de yay覺mlanan 癟eviriler yapman覺n 繹tesinde, Anarchism in Turkey (Mine Ege, Nisan 1995) ve Fundamentalism, Nationalism and Militarism in Turkey/Feminism in Turkey (Eyl羹l 1998) gibi 襤ngilizce bro羹rler yay覺mlayarak, her iki 羹lke radikalleri aras覺nda bir deney aktar覺m覺 ve iletiim salamay覺 ama癟lad覺覺 anla覺lmaktad覺r.

Bu noktada, “ni癟in 繹nce Almanya” sorusu akla gelmektedir. Bilindii gibi, Almanya, 1960’lar覺n balar覺ndan beri T羹rk ve K羹rt g繹癟men i癟i n羹fusunun youn olarak yaad覺覺, bata gelen Avrupa 羹lkesidir. Ayr覺ca Almanya’da gerek kalabal覺k bir T羹rkiyeli 繹renci n羹fusu, gerekse de, 繹zellikle 1970’lerden itibaren, youn bir siyasi m羹lteci kesimi yaamaktad覺r. Almanya, anarist ve anarko-sendikalist faaliyetlerin olduk癟a youn, otonom ve anarist gelenein k繹kl羹 olduu bir 羹lkedir. 襤kinci b繹l羹mde s繹z羹n羹 ettiimiz geliim ve deiimlerden sonra, T羹rk ve K羹rt g繹癟men n羹fusunun ve m羹lteci militanlar覺n, Almanya’daki anaristlerin eylem bi癟imlerinden, 繹rg羹tlenme tarzlar覺ndan ve 繹zg羹rl羹k癟羹 propagandalar覺ndan etkilenmelerinin koullar覺n覺n olutuu d羹羹n羹lebilir.

T羹rkiye’de 襤lk Oluumlar

1980’lerin ilk yar覺s覺nda, dorudan anarist olmamakla birlikte, “liberter” olarak adland覺r覺labilecek yay覺n 癟evrelerinin ortaya 癟覺kmaya balad覺覺 g繹r羹l羹yor. Her eilimden solcu gencin birlikte oluturduu ve sol 繹rg羹tlere bal覺 gen癟lerin ayr覺mas覺yla k覺sa s羹rede da覺lan Yeni Olgu dergisi, bu t羹r 癟evrelerin ilk habercisi oldu. Bir dier 癟evre ise, Nisan 1985, Ocak 1986 aras覺nda iki say覺 癟覺kan Ak覺nt覺ya Kar覺 dergisidir.

Bu arada, “eski sosyalist gelenekten gelen ve kendini anti-otoriter diye tan覺mlayan bir grup” (Amargi, “D羹n羹 Deerlendirme, Bug羹ne ar覺”, say覺:3, May覺s 1992), 1984 y覺l覺nda Sokak yay覺nlar覺n覺 kurdu. Sokak yay覺nlar覺, 羹癟 kitap yay覺mlad覺: 襤da Mett, Kronstadt 1921 (癟ev: mit Altu); George Sorel, Marksizme Eletirel Yakla覺mlar; G. Orwell, Aslan ve Unicorn. Sokak Yay覺nlar覺n覺, 1980 sonras覺nda, T羹rkiye’de ilk kez dorudan anarist yay覺n yapan bir oluum olarak deerlendirebiliriz.

1986 Sonbahar覺 ve Kara

Ekim 1986 tarihinde, 襤stanbul’da yay覺n hayat覺na balayan Kara’y覺, T羹rkiye’de anarizmin milad覺 olarak ele almak doru olur. S覺n覺rl覺 olanaklar覺na ramen, bir y覺l boyunca her ay d羹zenli bir ekilde okuyucuya ulaman覺n 羹stesinden gelen Kara (1999 y覺l覺nda 癟覺kan Efendisizler hari癟, ard覺llar覺 bunu baaramad覺lar) o g羹n bak覺ld覺覺nda son derece m羹tevaz覺 bir yay覺n organ覺 olarak g繹r羹lebilir, ama T羹rkiye’deki anarizmin balang覺癟 noktas覺 olarak, on iki say覺s覺nda yay覺mlanan makalelerinin 癟ouyla, geriye, evrensel anarist d羹羹ncenin olduk癟a olgun bir yorumunu i癟eren izler b覺rakm覺t覺r.

Genel olarak sol, o g羹n羹n d羹羹nsel bulan覺kl覺覺nda, varl覺覺n覺 oluturan temel prensipleri dahilinde, 癟eitli 癟覺k覺 yollar覺 ararken, Kara’n覺n, krizi, tamamen farkl覺 bir d羹羹nsel perspektifle sorgulad覺覺n覺 g繹r羹yoruz. Solun d羹羹nsel d羹nyas覺, Hegelciliin ve resmi Marksizmin, “objektif yap覺lar覺”yla yap覺lanm覺t覺. Bu yap覺lar覺n en b羹y羹羹, belli bir 羹retim bi癟imi 羹zerinde y羹kselen toplum ve onun cisimlemi hali olarak ulustu. Toplum ya da ulus denen yap覺, s覺n覺f denen yap覺sal kolonlardan oluuyordu. Her birey, bu nesnel s覺n覺fsal yap覺lardan birinin i癟inde yer al覺yordu ve o yap覺n覺n genel ak覺覺 i癟inde bir zerreden ibaretti. S覺n覺f覺n genel iradesini, yine bir baka nesnel yap覺 olan parti temsil ediyordu. Kara, b羹t羹n bu nesnel yap覺lara, insan 繹znesiyle yan覺t verdi. 襤nsan nesnel yap覺lar覺n basit bir nesnesi deil, son derece yarat覺c覺 bir birey-繹zneydi. Evet toplum diye bir yap覺 vard覺, ama bu toplumsal yap覺y覺 oluturan da sonu癟ta, etten kemikten olduu kadar manevi d羹nyas覺 da olan insan覺n ta kendisiydi. Bu y羹zden insan gibi, toplum da salt nesnel bir yap覺ya indirgenemezdi. Sonu癟 olarak toplum, yaayan, d羹羹nen, kararlar veren insanlar覺n ve insan topluluklar覺n覺n toplam覺ndan oluuyordu. S覺n覺flar da 繹yle. Dolay覺s覺yla, s覺n覺flar覺 da objektif yasalara tabi, bireylerin ve hatta s覺n覺flar覺n 羹st羹nde yer alan parti yap覺lar覺 deil, iradesi olan bireylerin oluturduu s覺n覺flar覺n bizzat kendileri temsil ederlerdi. Dolay覺s覺yla, Marx’覺n,”i癟i s覺n覺f覺n覺n kurtuluunun kendi eseri olaca覺” 羹nl羹 deyii, insan覺 da, s覺n覺f覺 da nesne d羹zeyine indirgemeyi reddedenlerin y羹kselttii bir slogand覺 art覺k.

Bu temel ayr覺m noktas覺ndan yola 癟覺kan Kara, 羹retici g羹癟lere, teknolojiye, ilerlemeye b羹y羹k a覺rl覺k veren klasik sol d羹羹nceyi sorgulamay覺 s羹rd羹rd羹, ilerleme ve teknoloji hayranl覺覺na kar覺 doay覺 ve ekolojiyi g羹ndeme getirdi. zellikle 癟al覺ma hayat覺n覺n, disiplinin ve zaman k繹leliinin eletirisinde son derece baar覺l覺 deneme ve makaleler yay覺mlad覺. Kara’y覺 klasik soldan ay覺ran bir dier 繹nemli nokta da, kendini “ulusal kurtulu m羹cadeleleri” aamac覺l覺覺ndan ve dolay覺s覺yla “sol-milliyet癟ilik”ten ay覺rmas覺yd覺. Kara’n覺n, solun bu ana mecras覺ndan ayr覺l覺覺, T羹rkiye’de yeni yeni filizlenen anarizmin, g羹n羹m羹zde de devam eden avantaj覺n覺 ve dezavantaj覺n覺 oluturdu. Avantaj, belki y羹z y覺ldan fazla bir zamand覺r olumu ve 羹zerine yeni yap覺lar覺n ina edildii devasa bir yap覺n覺n d覺覺na 癟覺kman覺n, d羹羹nceyi 繹zg羹rletiren etkisiydi. Ama avantaj, somut hayatta yol al覺rken, bir dezavantaja d繹n羹羹yordu: solu oluturan bireylerin anlay覺 ve kavray覺 olgunluunun 癟ok 繹tesinde kalma ve onlar覺n zihniyet d羹nyas覺yla balant覺 kuramama tehlikesi.

Kara’da, geleneksel solu anarist perspektifle eletiren 癟ok say覺da yaz覺 yer alm覺t覺r; hatta, bir d繹k羹m yapacak olursak, bu t羹r yaz覺lar覺n 繹nemli bir a覺rl覺k oluturduunu s繹yleyebiliriz. Ne var ki, bunu yaparken, asla, 1980 sonras覺n覺n liberalizm cereyan覺na s覺rt dayama kolayc覺l覺覺n覺 g繹stermemi, hatta kendini titizlikle bu cereyandan ay覺rm覺, yeri geldiinde, liberalizme kar覺, “yenilmi” solu savunmaktan ka癟覺nmam覺t覺r. Bu bak覺mdan, solun, 12 Eyl羹l’den sonra boy atan yeni ak覺mlar覺n, 繹rnein feminizm ve anarizmin, “12 Eyl羹l’羹n 癟ocuklar覺” olduklar覺, 12 Eyl羹l’den sonra solun bast覺r覺lmas覺ndan yararlanarak ortaya 癟覺kt覺klar覺 yolundaki sav覺, bug羹ne kadar iddia olman覺n 繹tesine ge癟ememitir. Kara’n覺n s羹rekli yazarlar覺ndan Kemal Demir’in, 4. say覺da yay覺mlanan, “Yenilmi Asilere i癟ek Verelim” adl覺 yaz覺s覺 ise tersi y繹nde bir kan覺t oluturmaktad覺r. Bu yaz覺, yenilgicilie ve liberalizme kar覺 net bir durutur:

“‘Eski’de otorite vard覺, ‘tavan’覺n ‘taban’ 羹zerinde zorbal覺覺 vard覺, darg繹r羹l羹l羹k ve birbiri ard覺ndan gelen siyasi (繹nemli 繹l癟羹de de siyasi olmaktan kaynaklanan) saplant覺lar, hatalar vard覺. Ama ‘eski’de kardelik, dayan覺ma ruhu, coku, yar覺n覺 bile d羹羹nmeyen bir ‘繹zveri’ de vard覺. ‘Eski’ ad覺n覺n yak覺t覺r覺ld覺覺 binlerce insan覺, dergilerde, kitaplarda yazan programlardan teorilerden 癟ok belki de bu nitelerdi. d羹l kazanan romanlar ya da ‘g羹zel laflar’ ve ‘k覺smi dorular’la karalanamayacak bir ruh gezinirdi sokaklarda. Sa覺n覺za solunuza baksan覺za, bu ‘羹st d羹zey tak覺lmalar’, bu dinamizmin ‘d’sini i癟ermeyen lak lakalar, bu ‘bireysellik’ ad覺na liberalizmin ‘birey’ anlay覺覺nda tak覺l覺p kalm覺 ve birey deil ancak bencil olabilecek insanlar m覺 yeni… Bir m羹cadeleye kat覺lmaktan, onu oluturmaktan doan moral, en g羹癟l羹 moralsizlikten daha estetiktir. En b羹y羹k olumsuzluklarla malul olsa dahi b繹ylesi bir dinamik, bireylere varolduklar覺 gibi davranabilmeleri a癟覺s覺ndan 癟ok daha fazla se癟enek ve olanak sunar. Unutulmamal覺d覺r ki bug羹n kendisini karalayanlar覺n (eletiri demiyorum) bir 癟ou varolabilmelerini bile ‘eski’ dedikleri m羹cadele tarz覺na bor癟ludur.” (Kara , say覺:4, s.4-5)

Kara, 12. say覺s覺nda, “maddi zorluklar ve daha zengin bir i癟erik/bi癟im kazanabilmek” i癟in yay覺n覺na “k覺sa bir s羹re ara verdiini” duyurmas覺n覺n ard覺ndan, s羹resiz kapand覺. Kara kapanm覺, T羹rkiye topra覺nda anarizm d繹nemi a癟覺lm覺t覺.

Kara Sonras覺 (1988-1994)

Kara’n覺n kapanmas覺ndan yakla覺k bir y覺l sonra, 1988 y覺l覺nda, 襤stanbul’da yay覺mlanmaya balayan Efendisiz, alt覺 say覺 癟覺kt覺ktan sonra, 1989 y覺l覺nda, neredeyse geride hi癟bir iz b覺rakmadan yay覺n覺na son verdi.

1992 y覺l覺n覺n ubat ay覺nda, 襤zmir’de, anarist bir 癟evre, Amargi dergisini 癟覺kartmaya balad覺. Bu 癟evreyle balant覺lar覺 olan bir baka anarist gen癟lik grubu ise, aa覺 yukar覺 Amargi’yle ayn覺 zamanda, Antalya’da, Coelacanth adl覺 bir dergi 癟覺kartmaya giriti. Bireysel anlay覺 ve yorumlara daha 癟ok yer veren, yerel bir kar覺-k羹lt羹r dergisi olduu izlenimi uyand覺ran Coelacanth, yay覺n覺na bir y覺ldan fazla devam etti. Amargi’nin ise, balang覺癟ta, herhangi bir anarist eilimin temsilcisi olmak yerine, daha geni bir 癟evreyi kucaklamaya, “anarist platform dergisi” olmaya 繹zen g繹sterdii anla覺l覺yor.

1990 balar覺nda T羹rkiye’deki anarizm, hen羹z emekleme devresinde olmas覺na ramen, 1992 y覺l覺n覺n, anarist yay覺nlar a癟覺s覺ndan verimli bir y覺l olduunu s繹yleyebiliriz. 繹yle ki, Aral覺k ay覺nda, 襤stanbul’da, bir baka anarist 癟evre, Ate H覺rs覺z覺 adl覺 “ayl覺k” bir dergi yay覺mlamaya balad覺. Her ne kadar, bal覺覺n覺n yan覺nda “Ayl覺k Politik Dergi” diye yaz覺yorsa da, bu periyodu d羹zenli bir ekilde yerine getiremeyen Ate H覺rs覺z覺, bir yenilik olarak, sayfalar覺nda K羹rt癟e (Zazaca) ve 襤ngilizce makalelere de yer veriyordu.

Ate H覺rs覺z覺’n覺n, Amargi’nin “platformist” perspektifinin tersine, daha ba覺ndan, toplumsal devrimi hedefleyen bir 癟izgisi vard覺. Bu 癟izgi, anarko-sendikalizm, anarko-kom羹nizm ya da bireyci anarizm gibi spesifik bir anarizm t羹r羹 olmamakla birlikte, belli bir k繹eyi tutuyordu. te yandan, Ate H覺rs覺z覺’n覺n 1. say覺s覺nda yer alan ve ilerki say覺larda b羹y羹k tart覺malara yol a癟an, Halil Beytar imzal覺, “Liberter S羹rece Eletirel Bak覺” adl覺 yaz覺, bu dergi ve 癟evrenin, T羹rkiye anarizminde “yeni bir s羹reci”, anaristlerin 繹rg羹tl羹 m羹cadelesi s羹recini balatma 繹zleminde olduunu d羹羹nd羹rmektedir.

Gerek Amargi’de, gerekse Ate H覺rs覺z覺’nda yer alan bir tak覺m yaz覺lardan, bu iki derginin, bir “ortak yay覺n projesi” ger癟ekletirmek amac覺yla diyalog i癟inde olduklar覺n覺 g繹zlemliyoruz. Ne var ki, bu diyaloun amac覺na ulaamad覺覺, bir s羹re sonra, her iki derginin de kendi ba覺ms覺z tutumunu a癟覺klayan yaz覺lar yay覺mlamas覺ndan anla覺l覺yor. Amargi’nin, 9. say覺s覺ndan itibaren, “platformist” duruunu bir yana b覺rakt覺覺n覺 ve 襤zmir’de kurulmu Sava Kar覺tlar覺 Dernei’nin (SKD), anti-militarist m羹cadeleyi temel alan tutumunu benimsediini g繹r羹yoruz.

Amargi, 1994 yaz覺nda, son olarak 癟覺kartt覺覺 13. say覺s覺ndan sonra, kapanaca覺na ilikin bir duyuru yapmadan yay覺n覺na son verdi. Ne var ki, anti-militarizmi esas alan eilim varl覺覺n覺 s羹rd羹rd羹. zellikle Osman Murat lke’nin, birbiri ard覺na gelen hapis cezalar覺n覺 g繹羹slemek de dahil, verdii vicdani red m羹cadelesi, yaln覺z anaristler i癟inde deil, militarizmle u ya da bu ekilde 癟at覺ma i癟inde olan 癟evrelerde yank覺 buldu. Amargi’nin, 襤ZSD’nin ve 襤stanbul’daki Anti-militarist 襤nsiyatif”in oluturduu bu eilim, bir k羹lt羹r dergisi niteliindeki Nisyan’la, yay覺n alan覺nda sesini duyurmay覺 s羹rd羹rd羹.

Kimi yaz覺lar覺nda belirgin bir ekilde g繹r羹ld羹羹 gibi, anarizmin 繹rg羹tlenme s羹recine katk覺da bulunma arzusunda olduu anla覺lan Ate H覺rs覺z覺’n覺n rengini belirleyen, T羹rkiye anarizminin yeni yeni filizlendii bir d繹neme denk d羹en “anarist romantizm”dir. Yer yer pastoral bir k覺rsal yaam 繹zlemi, hatta primitivizm g繹r羹n羹m羹 verse de, bu romantizmin, 繹zg羹rl羹k cokusunu k繹r羹klemesiyle, varolan toplumun deerlerine kafa tutmas覺yla, 繹rnein, inasi Dan覺olu’nun, romantizmle ve devrimci nostaljiyle ironiyi, mer Naci Soykan’覺n, romantizmle felsefeyi birletirmenin 羹stesinden gelen yaz覺lar覺yla, gen癟 bir ak覺m覺n dinamik romantizmini 繹nemli 繹l癟羹de temsil ettiini s繹yleyebiliriz.

1995 y覺l覺ndan sonra, uzun aral覺klarla yay覺n覺n覺 s羹rd羹ren Ate H覺rs覺z覺, 1999’dan sonra bir daha yay覺mlanmad覺.

Apolitika ve Politika

May覺s 1994’le, Aral覺k 1997 aras覺nda, d羹zensiz olarak yedi say覺 yay覺mlanan ve Ate H覺rs覺z覺 癟evresiyle de ilikisi olduu g繹zlemlenen Apolitika’n覺n, 癟覺k覺覺yla ve ona rengini veren yaz覺lar覺yla, anaristleri “politik bir merkez” etraf覺nda 繹rg羹tleme ve toparlama misyonunu 羹slenmek niyetinde olduunu s繹yleyebiliriz.

Gelenek癟i bir solun hakim olduu atmosferde yeni yeni yeeren geleneksiz bir anarizmin y繹n羹n羹 belirlemesinin zorluklar覺n覺 tahmin etmek zor deildir. Dier yandan, yeni bir alternatif olarak ortaya 癟覺kan bir fikir ak覺m覺n覺n, kapsaml覺 proje ve programlarla hareket etmeye al覺m覺 T羹rkiye devrimcilerinin beklentilerine yan覺t vermesinin g羹癟l羹羹 ortadad覺r. Asl覺nda, T羹rkiye anaristleri, bir paradoksu ya覺yorlard覺. Bir yandan, resmi Marksizmin “her derde deva” programlar覺n覺 reddediyorlard覺, dier yandan, bu boluu dolduracak 繹zg羹rl羹k癟羹 繹neri ve politikalar覺 yoktu. 襤te bu durum, d繹nemsel savrulmalar覺 getirdii gibi, bu savrulmalar覺 繹nleme iddias覺ndaki otoriter eilimlere de zemin haz覺rlam覺t覺r.

Apolitika., birinci say覺s覺nda, “繹rg羹tlenmeye kar覺 anaristlerle tart覺maya girmeyi tamamen gereksiz” g繹rd羹羹n羹 ve “pasifizmle yollar覺n覺 ay覺rd覺覺n覺” ilan ederek (“Neye Niyet Neye K覺smet”, Apolitika, say覺:1, May覺s 1994) yeni t羹r bir otoriterlik noktas覺nda ilk ad覺m覺 att覺. Ard覺ndan, bu y繹nelime uygun olarak, “politik tahliller” geldi. Apolitika’n覺n, 1. say覺s覺nda yay覺mlanan, “Apolitika” imzal覺, “襤slami Faizme Kar覺 Otonomlar Olutural覺m” adl覺 yaz覺s覺nda, Refah Partisi’nin iktidara geliiyle, 繹zellikle orta s覺n覺flarda g繹zlemlenen “eriat geliyor” paniinin bir benzerini yans覺tt覺覺 ve bu panie uygun bir “faizme kar覺 birleik cephe” taktii gelitirdii g繹r羹lmektedir :

“Faizm belas覺n覺n 羹stesinden gelmeden devletin, resmi ideolojilerin ortadan kalkmas覺 ve 繹zg羹rl羹k癟羹 bir yaam olanaks覺zd覺r… faizme kar覺 m羹cadele halk覺n bir b羹t羹n olarak devlete kar覺 seferber olduu, kendi yaam覺n覺n efendisi olmak i癟in ayaa kalkt覺覺 devrim m羹cadelesinden farkl覺d覺r. Esas olarak ‘sivil toplum’ i癟inde bir ‘ideolojik hegemonya’ m羹cadelesidir. Faizme kar覺 direni devletin mevcut kuvvetlerinin de par癟alanaca覺 bir kutuplama, bir sava ortam覺 yarat覺r…” (襤slami Faizme Kar覺 Otonomlar Olutural覺m”, Apolitika, say覺:1, May覺s 1994)

K覺smen, Dimitrof’un 1935 y覺l覺nda Komintern’de okuduu raporundan, k覺smen de Gramsci’nin “ideolojik hegemonya”ya ilikin g繹r羹lerinden esinlendii anla覺lan bu “anti-faist m羹cadele taktii”ne gerek癟e oluturan “islami faizm” tezi, birka癟 y覺l sonra ger癟ekleen 28 ubat darbesiyle rafa kald覺r覺lacakt覺.

Apolitika’n覺n 2. say覺s覺ndaki, “Y羹kselen Umut” imzas覺yla yay覺nlanan, “Otonomlar Nas覺l Oluacak” bal覺kl覺 yaz覺n覺n otoriter 繹nerileriyle, Leninizmi fazlas覺yla and覺ran “anti-faizm” politikas覺 uyum i癟indedir. Kurulmalar覺 繹ng繹r羹len semt otonomlar覺 i癟indeki oylama konusunda sekiz versiyon ileri s羹r羹len bu yaz覺da, bu versiyonlardan biri olan “veto hakk覺”n覺 yanl覺 kullanan kiinin, “hareket i癟indeki yeri, ge癟mii ne olursa olsun 癟ekip gidecei”ne (s.17); otonoma 羹yeliin nas覺l ger癟ekleeceine; “ayr覺ma” olmas覺 halinde otonomun olanaklar覺n覺n nas覺l payla覺laca覺na; 羹yelikten 癟覺karman覺n, “yorum gerektirmeyecek kadar a癟覺k ahlaks覺zl覺k durumunda” (s.17) g羹ndeme gelebileceine ve “bu kiinin b羹t羹n anarist 癟evrelerde tehiri yoluna” (s.17) gidileceine ilikin, merkeziyet癟i bir partiye ait olduu izlenimi veren “t羹z羹k h羹k羹mleri” yer almaktad覺r. “Y羹kselen Umut” da, bunlar覺n birer “t羹z羹k h羹km羹” olduunun fark覺nda olmal覺d覺r ki, yukarda al覺nt覺lad覺覺m覺z c羹mlelerinin hemen ard覺ndan 繹yle yazmak gereini duymutur:

“Fark覺nday覺m. S繹ylediklerimi ‘resmi’ bir 羹slupla maddeler halinde yazarsam ortaya bir ‘t羹z羹k’ 癟覺kar. Gene de t羹z羹羹 reddetmekte 覺srarl覺y覺m. Aradaki fark “hukuk” ile “yasa” aras覺ndaki farkt覺r.” (s.17)

Bu y繹neliin, pratikte nas覺l bir “anarist hukuk” yarataca覺n覺 tahmin etmek g羹癟 deildir. 1999 y覺l覺nda yay覺n hayat覺na balayan ve halen yay覺n覺n覺 s羹rd羹ren Efendisizler dergisinin ve ayn覺 癟izgide olduu anla覺lan Anarist Gen癟lik Federasyonu’nun (AGF) kimi yay覺nlar覺 ve manifestolar覺, b繹yle bir anlay覺覺n ve “hukuk”un benimsendiini g繹stermektedir. Efendisizler’in, kendini, de facto “Efendisizler 繹rg羹t羹” olarak ortaya koyan yakla覺m覺n覺n 羹r羹n羹 olan ve muhataplar覺 a癟覺k se癟ik anla覺lamayan aa覺daki, tecrit 繹nerileriyle ve tehditlerle y羹kl羹 sat覺rlar, kimi anaristlerin, Kara’dan bu yana ald覺klar覺 mesafenin y繹n羹 konusunda iyimser d羹羹nceleri davet eder nitelikte deildir:

“Anarizmi, anaristleri bir meta, bir t羹ketici hatta ucuz ig羹c羹 olarak g繹renler, insanl覺覺n yaratt覺覺 en g羹zel 羹topyan覺n sistemin i癟inde kalmas覺n覺 salamaya 癟al覺an sinsi-ibirlik癟i-hainlerdir. Anaristlerin bu anarist kamuflajc覺 kapitalist giriimcilere g繹sterecei tav覺r, Ko癟’a, Sabanc覺’ya g繹sterdii ve g繹sterecei tav覺rdan hi癟 farkl覺 olmad覺, olmayacak, olmamal覺… Anarizmi bir dava olarak deil, sistem i癟i bir kimlik olarak benimseyen baz覺 kiiler tehir olup varolular覺 tehlikeye girince baz覺 sol 繹rg羹tlerde yaananlar覺 hat覺rlatan sinsi-hain planlar覺 uygulamaktan ka癟覺nm覺yorlar. Bunlara gerekli tedbirler u ana kadar al覺nmaya 癟al覺覺ld覺, al覺nmaya da devam edecektir. Dorudan veya dolayl覺 polislik giriimi, anaristlerin yayg覺n bir 癟羹r羹menin i癟inde olduunu g繹steriyor. Gerekli tecrit s羹re癟lerini iletmelerini acil bir 繹nlem olarak 繹neriyoruz.” (“Asl覺nda Biz Bu Topraklarda Hi癟 Yenilmedik”, Efendisizler, say覺:12, 1 Ekim 1999, s.113-14)

Bug羹ne ve Gelecee 襤likin
Birka癟 S繹z

Genellikle ideolojilerin toplumlar覺 yourduklar覺 d羹羹n羹l羹rse de, yaan覺lan deneylerin, bu tezi 繹nemli 繹l癟羹de 癟羹r羹tt羹羹n羹 s繹yleyebiliriz: toplumlar, ideolojileri kendi 繹zellikleriyle yourarak onlara 繹zg羹n bi癟imlerini verirler. T羹rkiye’nin son k覺rk y覺l覺nda Marksizmin ba覺na gelenler bunun a癟覺k kan覺t覺d覺r. Marksizm, hitap ettii sola eilimli kesimleri ekillendirmekte ve gelitirmekte esas olarak baar覺l覺 olamam覺, ancak T羹rkiye’deki sol eilimli kesimler, kendi k羹lt羹rel 繹zelliklerini, Marksist bir kimlik alt覺nda ifade etmilerdir. Herhangi bir d羹羹nce ak覺m覺n覺n, hatta toplumu sarsan bir toplumsal hareketin bile, “yepyeni” bir insan t羹r羹 yaratamad覺覺n覺 ve yaratamayaca覺n覺, bin y覺ll覺k k羹lt羹rel k繹klerin, her toplumsal aamada, bi癟im deitirerek de olsa, insanlara g羹ndelik yaamlar覺nda yol g繹sterdiini hesaba katarsak, bunda a覺lacak bir ey yoktur. O halde, insan yap覺s覺 her ey gibi, evrensel anarizmin de i癟inden 癟覺kamad覺覺 癟eitli dilemmalar覺 varken, T羹rkiye’de hen羹z emekleme aamas覺nda olan bir anarizme y繹nelen 癟ok farkl覺 katman ve s覺n覺flardan gen癟 insanlar覺n, bireysellii, bireycilik; 繹zg羹rl羹羹, sorumsuzluk; isyanc覺l覺覺, pozculuk; sistemi reddetmeyi, haz覺r yiyicilik; sosyalist gelenekteki kat覺 s覺n覺fsal kal覺plar覺n sorgulanmas覺n覺, s覺n覺f覺 ret ve deklaselik; gelenek癟iliin eletirisini, k繹ks羹z ve taklit癟i bir modernizm ve marjinallik; hiyerarinin reddini, 繹rg羹tlenmenin reddedilmesi; 繹rg羹tl羹l羹羹 savunmay覺, klasik sola benzer bi癟imde, 羹stelik sorgulanmayan ve gizli hiyerarilere dayal覺 yeni 繹rg羹tsel kastlar oluturmak; yerellii, evrensellikten kopukluk; kaba materyalizmi eletirmeyi, metafizik moralizm; teknoloji eletirisini, primitivizm; ekolojist m羹cadele vermeyi, toplumsal m羹cadelenin dier alanlar覺ndan kopuk, elitist radikallerin h覺r癟覺nl覺覺; entellekt羹alizmi eletirmeyi, entellekt羹elleri hor g繹rmek; sol hareketleri ve partileri eletirmeyi, onlarla rekabet癟ilik ve “militan devirme” yar覺覺; sava kar覺tl覺覺n覺, savaa yol a癟an kapitalist sistemden kopuk ve s覺n覺flar羹st羹 bir bar覺癟覺l覺k; geleneksel cinsiyet癟i ahl璽k覺 sorgulamay覺, bir baka t羹r erkek egemen cinsiyet癟ilik; bireyin s覺n覺f i癟inde erimesine kar覺 癟覺kmay覺, kapitalist toplumun atomizasyonuna tabi olmak; teoricilii eletirmeyi, teoriyi k羹癟羹ksemek; politika yapmay覺 eletirmeyi, politika d覺覺l覺k; politika yapmay覺, klasik solun peine tak覺lmak vb. vb. bi癟iminde anlamalar覺 ve T羹rkiye’de Marksizmin yaad覺覺 bakalama ve toplumsal temeliyle benzeme s羹recini T羹rkiye’deki anarizmin de, en az覺ndan bir d繹nem yaamas覺 doald覺r. Doal olmayan ve arzu edilmeyen, yukarda s繹z羹n羹 ettiimiz sendromlar覺n kal覺c覺 bir 繹zellik haline gelmesi olacakt覺r.

Militarist, buyurgan ve cinsiyet癟i k羹lt羹rle yorulmu, hiyerarik bir yap覺n覺n karakteristik 繹zelliklerini ta覺yan T羹rkiye sol hareketi, hatta toplumun b羹t羹n羹, 20. y羹zy覺l覺n son 癟eyreinde, bu 繹zelliklere olduk癟a yabanc覺 bir d羹羹nceyle tan覺t覺. “Yeni konuk”un bu yabanc覺l覺覺, yaln覺zca “yeni” olmaktan deil, y羹zy覺llar boyu, d羹t羹羹 krizlerden hep bir “mesih”le kurtulaca覺 al覺kanl覺覺 i癟inde olan bir toplumun beklentilerine yan覺t vermek ne kelime, “mesihi beklemenin”, krizin ta kendisi olduunu s繹ylemesinden ileri geliyordu. Bu, ayn覺 zamanda, kendisini, “kurtar覺c覺” gelenekten ay覺rmas覺n覺n da ilan覺yd覺. Daha 繹nce de iaret ettiimiz gibi, geleneksizlii ve “k繹ks羹zl羹羹” oran覺nda, hen羹z toplumsal bir hareket olarak nitelenemeyecek ve beslendii toprak nedeniyle ka癟覺n覺lmaz olarak yukarda s覺ralad覺覺m覺z sendromlar覺 g繹steren T羹rkiye’deki anarizmin, bunlar覺n 羹stesinden gelip, anti-kapitalizm, milliyet癟ilik-militarizm, ekoloji, cinsiyet癟ilik, vb. gibi konularda oluan, kendiliinden, par癟al覺, ama o 繹l癟羹de de etkili yeni tip radikal bir muhalefet 覺skalas覺n覺n gelimesinde olumlu bir rol oynay覺p oynayamayaca覺n覺 gelecek g繹sterecektir.

___________________________________________________________________________
1- Keza Abd羹lhamit y繹netimine kar覺 kurulmu “T羹rk Anarist Cemiyeti”nden s繹z edilmektedir. Ancak bu cemiyetin bildirileri incelendiinde, ad覺n覺n d覺覺nda anarizmle bir ilgisi olmad覺覺 g繹r羹lmektedir. O d繹nemde anaristlerin devlet adamlar覺na kar覺 giritikleri suikastlar, benzeri hedeflere sahip milliyet癟i ve dinci 繹rg羹tleri bu ad覺 benimsemeye sevketmi olmal覺d覺r. (bkz. M. 羹kr羹 Haniolu, Bir Siyasal D羹羹n羹r Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve D繹nemi, 癟dal Neriyat, Bas覺ld覺覺 tarih belli deil, s.245)

2- J繹n T羹rk’lerin 繹nde gelen isimlerinden Doktor Abdullah Cevdet’in de anarizmi felsefi y繹n羹yle benimsedii, hatta Fransa’da 癟覺kan anarist dergi Temps Nouveaux’da yazd覺覺 belirtilmektedir. Abdullah Cevdet’i, anarizme sempatiyle bakmaya, hatta bu d羹羹nceyi felsefi planda savunmaya sevkeden g羹d羹n羹n iddetli din aleyhtarl覺覺ndaki ortakl覺k olduu g繹r羹lmektedir. Nitekim, h羹k羹mete ve devlete hi癟bir zaman kar覺 olmayan, tersine g羹癟l羹 bir idareden yana olan J繹n T羹rkler, Abdullah Cevdet’in bu konudaki tavr覺na hi癟bir zaman olumlu bakmam覺, hatta onu anarist dergilerde yaz覺 yaz覺p, Avrupa kamuoyunda J繹n T羹rklerin h羹k羹met d羹man覺 olduu eklinde bir kanaat uyanmas覺na yol a癟t覺覺 i癟in eletirmilerdir. (Bkz. M. 羹kr羹 Haniolu, Bir Siyasal D羹羹n羹r Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve D繹nemi, 癟dal Neriyat, Bas覺ld覺覺 tarih belli deil, s.247-255)

3- Burada Sevim Belli’nin an覺lar覺nda (Bouna m覺 inedik, Belge Yay覺nlar覺, Kas覺m 1994) ismi ge癟en Taci Karan 繹rneinden de s繹z etmeliyiz. Taci Karan, 1950’li y覺llar覺n balar覺nda T羹rkiye Kom羹nist Partisi (TKP) taraftar覺 gen癟lerin Paris’te oluturduu “襤leri J繹n T羹rkler” 癟evresindendir. Dorudan Sevim Belli’nin tan覺kl覺覺na bavural覺m:

“Taci uzun y覺llar Frans覺z Kom羹nist Partisinde 癟al覺m覺 ayr覺l覺覺m覺zdan sonra. Orada da arad覺覺n覺 bulamam覺, Eletirici olduundan, her eyde bir bit yenii sezme ve hatta g繹rme yeteneinden olacak, bir s羹r羹 haks覺zl覺klara, su癟lamalara uram覺. Bir癟ou ger癟ek de olsa, pek bilmediimiz eyler olmasa da 60-70’lerin Avrupa Kom羹nist Partilerini Taci’nin az覺ndan dinlemek insan覺n i癟ini karart覺rd覺 herhalde o s覺ralarda. Ne yaz覺k ki 癟ok konuda hakl覺yd覺. ok y覺llar 繹nce kom羹nist partisinden de ayr覺lm覺 Taci, anarist olmu (…) 15 y覺l kadar 繹nce Paris’e yolum d羹t羹羹nde k覺sa bir ‘Merhaba’ demitim Taci’ye. Bir 癟i癟ek癟i d羹kkan覺 iletiyordu… Ve h璽l璽 anarist olduunu s繹yl羹yordu.” (s. 220)

4- Baz覺 sol yay覺nevlerinin, 1970’lerin sonlar覺nda, ilk kez anarizmi eletiren baz覺 “Marksist klasikleri” basma gerei duymalar覺 o kadar da tesad羹f deildir: Marx, Engels, Lenin, Anarizm ve Anarko Sendikalizm, Mart 1979, Sol Yay覺nlar覺; J.V.Stalin, Anarizm mi Sosyalizm mi?, Aral覺k 1979, Evrensel Bas覺m Yay覺n.

5-Kemal Demir, “Yenilen Asilere i癟ek Verelim”, Kara, say覺:4.

6- Ge癟erken, Yunanistan’覺n Selanik ehrinde, 1997 y覺l覺nda, Kanund覺覺 adl覺 T羹rk癟e, anarist bir derginin, yaln覺zca bir say覺 yay覺mland覺覺n覺 belirtelim.

7 -Daha sonra Aachen’a ta覺nan Liberter Yay覺nlar覺n覺n kitaplar覺 unlard覺r: Max Stirner, Benim Yetkim, 癟ev: H.襤brahim T羹rkdoan; Emile Henry, Dikkat anarist, 癟ev: Melih Gezgen. Ayr覺ca ayn覺 癟evre, Maurice Cranston’un, Marks-Bakunin Kar覺lamas覺, adl覺 kitab覺n覺 da basm覺t覺r (癟ev:Bora A. Okran, Aachen).

8-Kara’da imzas覺 dorudan yer almamakla birlikte, bu dergiye katk覺s覺 herkesce bilinen Reha amurolu’nu burada armak yerinde olur.

9-“Efendisizler bildirgeyi kabul eden herkesi yolda覺m覺z olarak g繹r羹yoruz ve onlarla 繹rg羹tlenmeye balayabiliriz… Ya yolda覺m覺z olursunuz, ya devletin yurtta覺” (“Ne Yapmal覺?”, Efendisizler, say覺:1, 15 ubat 1999, s.18)

8 kas覺m 2001

Ek: T羹rk癟ede Anarist Literat羹r

1992 y覺l覺n覺n May覺s ay覺nda, 襤stanbul’da kurulan Birey ve Toplum yay覺nlar覺,

be kitap yay覺nlayarak, son derece yetersiz olan, anarist literat羹re ilk at覺l覺m覺 kazand覺rd覺:

Bakunin, Marx’a Kar覺 El yazmalar覺 (May覺s 1992, 癟ev: I覺n G羹rb羹z);

Tarihte Anarist, Nihilist, Feminist Kad覺nlar (May覺s 1992, 癟ev: I覺k Erg羹den);

Proudhon, Makaleler (Temmuz 1992, 癟ev: M.T羹zel);

Anarist Kuram ve K繹keni (Temmuz 1992, 癟ev: H. 襤brahim T羹rkdoan);

Hans Richter, Dada 1916-1966 (Mart 1993, 癟ev: Mustafa T羹zel).

1994 y覺l覺 sonunda kurulan Kaos Yay覺nlar覺,

anarist literat羹re 繹nemli katk覺larda bulunan yay覺nevlerinin ba覺nda gelmektedir:

Tayfun G繹n羹l, Anarizm Nedir?, Aral覺k 1994;

G羹n Zileli, Hasan Bak羹, Mine Ege, Anarizm Bir Devrim ar覺s覺d覺r, Ocak 1995;

G羹n Zileli, 襤lhan Tekin, T羹rkiye…. Sosyal Patlamaya Doru…, Eyl羹l 1995;

Abel Paz, Halk Silahlan覺nca, 癟ev: G羹n Zileli, Nisan 1996;

Unabomber, Sanayi Toplumu ve Gelecei, May覺s 1996;

George Woodcock, Anarizm, 癟ev: Alev T羹rker, Kas覺m 1996;

Emma Goldman, Hayat覺m覺 Yaarken-I, Metis-Kaos ortak yay覺n覺, 癟ev: Beril Ey羹bolu, May覺s 1996;

Emma Goldman, Hayat覺m覺 Yaarken-II, Kaos-Metis ortak yay覺n覺, 癟ev: Emine zkaya, Nisan 1997;

Peter Arinov, Mahnov癟ina, 癟ev: Yeim T. Baaran, Cemal Atila, May覺s 1998;

mer Naci Soykan, Bir Anaristin Seyir Defteri, May覺s 1998;

Murray Bookchin, Toplumsal Anarizm mi Yaamtarz覺 Anarizm mi, 癟ev: Deniz Ayta, May覺s 1998;

襤da Mett, Krontad 1921, 癟ev: mit Altu, . Macit, May覺s 1998;

Sam Dalgoff, Bakunin, 癟ev: Cemal Atila, Kas覺m 1998;

Vernon Richards, Malatesta, 癟ev: Z羹hal Kiraz, May覺s 1999;

Tolstoy, … ve I覺k Karanl覺kta Parl覺yor, 癟ev: Dominik Pamir;

Rudolf Rocker, Anarko Sendikalizm, 癟ev: H. Deniz G羹neri, ubat 2000;

Tolstoy, Vahi Zevkler, 癟ev: Dominik Pamir, Mart 2000;

Colin Ward, Eylemde Anari, 癟ev: H. Deniz G羹neri;

John Zerzan, Gelecekteki 襤lkel, 癟ev: Cemal Atila, Nisan 2000.

1980’li y覺llardan beri a覺rl覺kl覺 olarak anarist kitaplar yay覺nlayan Kavram Yay覺nlar覺’n覺n
kitaplar覺ndan baz覺lar覺 unlard覺r:

P.Kropotkin, Etika, 癟ev: Ahmet Aaolu, Sadeletiren: Tekta Aaolu, Ocak 1991;
Bakunin Devlet ve Anari, 癟ev: Alev T羹rker, 1992;

Alexander Berkman, Anarizmin abc’si, 癟ev: Elif Daldeniz;

Gene Fellner, Anaristin Yaam覺, 癟ev: Elif Daldeniz, Aral覺k 1996.

Sarmal Yay覺nlar覺 da,

P.Avrich’in, Anarist Portreler I, adl覺 kitab覺n覺 (癟ev: O. Ak覺nhay), 1991 y覺l覺nda basm覺t覺r.
1997’de, 襤stanbul’da kurulan Kara覺n Yay覺nlar覺 da,
k羹癟羹k “fotokopi-betik”ler yay覺nlad覺: Sergey Ne癟ayev, Devrimcinin Anahtar Kitab覺, 癟ev: S羹reyyya Evren, Nisan 1997;

P. Kropotkin, Toplumcu Evrimde Anarizmin Yeri, 癟ev: Rahmi G羹rsel, May覺s 1997;

Anaristlerin Zapatistalarla G繹r羹mesi, 癟ev: B羹lent Usta, S羹reyyya Evren, Kas覺m 1997;

Bergama K繹yl羹 Direnii ve Anarizm, Ocak 1998;

M. Bakunin, Devrimci El Kitab覺, 癟ev: S羹reyyya Evren, ubat 1998.

Dorudan anarist kitaplar yay覺nlayan yay覺nevlerinin d覺覺nda, anarizme artan ilgi oran覺nda, T羹rkiye’nin 繹nde gelen baz覺 yay覺nevleri de zaman zaman, okuyucular覺n覺 anarizm konusunda ayd覺nlatacak ilgin癟 kitaplar yay覺nlamaktad覺rlar.

Alt覺k覺rkbe Yay覺nlar覺: Baha Tevfik, Felsefe-i Ferd, G羹n羹m羹z T羹rk癟esi: Burhan ayl覺, Aral覺k 1992.
Metis Yay覺nlar覺:

Ursula K. Leguin, M羹lks羹zler (Roman), 1991, 癟ev: Levent Mollamustafaolu;

P. Avrich, Rus Devriminde Anaristler, 癟ev: Celal A. Kanat, 1993;

Anarizmin K覺sa Yaz覺 (Yay覺nc覺ya not: k羹nye konacak).

Ayr覺nt覺 Yay覺nlar覺:

Catherine Baker, Zorunlu Eitime Hay覺r, 癟ev: Ayeg羹l S繹nmezay Erol, May覺s 1991;

Murray Bookchin, zg羹rl羹羹n Ekolojisi, 癟ev: Alev T羹rker, Kas覺m 1994;

R. Cantzen, Daha Az Devlet Daha ok Toplum, 癟ev: V. Atayman, 1994;

21. Y羹zy覺l Anarizmi, 癟ev: en S羹er Kaya, 1998; Anarizmin Bug羹n羹, 癟ev: Nee Ozan, 1999;

Murray Bookchin, Kentsiz Kentleme, 癟ev: Burak zyal癟覺n, 1999.

Sel Yay覺nlar覺:

Gilles Dauv矇, Fran癟ois Martin, Kom羹nizmin G羹ne Tutulmas覺 ve Yeniden Ortaya 覺k覺覺, 癟ev: Bora Sarayova, Mart 1999;

P. Avrich, Amerikal覺 Anarist Voltairine de Cleyre’in Yaam覺, 癟ev: Emine zkaya, 1999.

teki Yay覺nevi:

Kropotkin, Bir Devrimcinin An覺lar覺, 1-2, 2001

 

  • Soru sor

  • YAZI DETAYLARI