Anar┼čizm

Daha ba┼č─▒ndan iki d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝, evrenin yarat─▒l─▒┼č─▒na ya da olu┼čumuna ili┼čkin birbirine z─▒t iki bak─▒┼č ├žat─▒┼č─▒r. Birinci g├Âr├╝┼če g├Âre evren yarat─▒lm─▒┼čt─▒r, dolay─▒s─▒yla bir yarat─▒c─▒s─▒ vard─▒r, bunun geneldeki ad─▒ Tanr─▒d─▒r. ─░kinci g├Âr├╝┼če g├Âre ise, evren yarat─▒lmam─▒┼č, kendili─činden olu┼čmu┼čtur, dolay─▒s─▒yla bir yarat─▒c─▒s─▒ yoktur.

E─čer birinci g├Âr├╝┼č do─čruysa, toplulukta ya da toplumda insanlar─▒n iradelerini de y├Ânlendiren bir ├╝st irade her zaman olmal─▒d─▒r, olacakt─▒r. Bunun ad─▒, yerine g├Âre, baba, reis, ba┼č├Â─čretmen, m├╝d├╝r, lider, otorite, h├╝k├╝met, devlettir. E─čer ikinci g├Âr├╝┼č do─čruysa, o zaman toplulukta ya da toplumda ├╝st├╝n bir iradeye gerek yoktur. ─░nsanlar, say─▒s─▒z iradenin ├Âzg├╝rce ├žat─▒┼čmas─▒ ve uyumu yoluyla i┼člerini g├Ârebilir, kendilerini y├Ânetebilirler. Anar┼čizm, bu ikinci g├Âr├╝┼č├╝n, 19. y├╝zy─▒ldan itibaren, modern d├╝nyadaki en belirgin ya da belki en sivri temsilcisidir.

“Anar┼či genellikle h├╝k├╝metsiz toplum, anar┼čizm ise bunun ger├žekle┼čmesini ama├žlayan toplumsal felsefe olarak tan─▒mlan─▒r. ‘Anar┼či’ s├Âzc├╝─č├╝, kadim Grek d├Âneminde kullan─▒lan (anarkhos) s├Âzc├╝─č├╝nden gelir; (an) ├Âneki ‘s─▒z’ ya da ‘siz’ sonekine denk d├╝┼čer, (arkhos) s├Âzc├╝─č├╝ ise ├Ânce askeri ‘lider’, daha sonra ‘h├╝k├╝mdar/y├Ânetici’ anlam─▒na gelir. Orta├ža─č Latincesinde s├Âzc├╝k anarchia haline geldi. Erken orta├ža─čda ise ‘├Âncesiz’ varl─▒k olarak Tanr─▒y─▒ betimlemek i├žin kullan─▒ld─▒; ancak daha sonra, ba┼člang─▒├žtaki Grek siyasal tan─▒m─▒n─▒ yeniden kazand─▒. G├╝n├╝m├╝zde anar┼čizm s├Âzc├╝─č├╝, kurumsal bir otorite ya da h├╝k├╝met olmaks─▒z─▒n ya┼čayan bir insan─▒n durumunu betimlemek i├žin kullan─▒l─▒r. Ba┼č─▒ndan itibaren anar┼či s├Âzc├╝─č├╝, hem kar─▒┼č─▒kl─▒k ve kaosa yol a├žan y├Ânetimsizlik durumuna ili┼čkin olumsuz bir anlam, hem de art─▒k y├Ânetime gerek duymayan bir topluma ili┼čkin olumlu bir anlam ta┼č─▒r.” (Peter Marshall, Anar┼čizmin Tarihi-─░mk├óns─▒z─▒ ─░stemek!, ├žev: Yavuz Alogan, ─░mge Kitabevi, ┼×ubat 2003, s. 25)

Peter Marshall’─▒n, Che Guevara’ya atfedilen “ger├žek├ži ol, imkans─▒z─▒ iste” s├Âz├╝n├╝n ikinci b├Âl├╝m├╝n├╝ kitab─▒n─▒n ba┼čl─▒─č─▒ yapmas─▒ bir y├Ân├╝yle anar┼čizmin temel y├Ânelimlerine uygundur. Anar┼čizm, ├Âzg├╝rl├╝kle ├Âzde┼č oldu─čundan hi├žbir dura─čanl─▒kla uyu┼čmaz, o s├╝rekli ak─▒p giden bir nehir gibidir. Dolay─▒s─▒yla bir ┼čey ger├žek hayatta m├╝mk├╝n hale geldi─či andan itibaren, o art─▒k eskiyenin ve stat├╝konun da bir par├žas─▒ haline gelmeye ba┼člam─▒┼č demektir, bu y├╝zden, o an i├žin ger├žekle┼čmesi olanaks─▒z g├Âr├╝nen yeni bir ┼čeyi talep etmek biricik ger├žek├ži tutumdur. Bununla birlikte, bu s├Âz├╝n, anar┼čizmin, ger├žekle┼čmeyecek ├╝topyalar pe┼činde ko┼čan, ayaklar─▒ havada bir fantazi oldu─ču bi├žiminde anla┼č─▒ld─▒─č─▒ da olmaktad─▒r. ─░┼čte yanl─▒┼č olan budur. Tersine, anar┼čizm, e─čer insanl─▒k, sava┼člarla, cinayetlerle, bunal─▒mlarla, ak─▒l tutulmas─▒yla mahvolup gitmeyecekse, ger├žekle┼čmesi m├╝mk├╝n biricik alternatiftir.

Bununla birlikte anar┼čizm, bir sistem, bir toplumsal d├╝zen ├Ânerisi de─čildir, di─čer toplumsal sistemlerle bu anlamda aras─▒nda kesin bir ayr─▒l─▒k vard─▒r. Bu y├╝zden bir “anar┼čist devrim”den ya da “anar┼čist toplum”dan s├Âz etmek yanl─▒┼čt─▒r. Anar┼čizm, bir sistem, bir d├╝zen, bir toplumsal yap─▒ haline geldi─či an, kendisiyle ├želi┼čir, dolay─▒s─▒yla bu ger├žekle┼čen ┼čeyin anar┼čizm olmad─▒─č─▒n─▒ il├ón etmek gerekir ve anar┼čizm ad─▒na bu d├╝zene kar┼č─▒ da m├╝cadele etmek zorunlu hale gelir. Bunun b├Âyle olmas─▒, anar┼čizmin, bug├╝nk├╝ sistemlere kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒p, insanlar─▒n do─čal ve kendili─činden ya┼čam isteklerine uygun bir dizi toplumsal proje ileri s├╝rmesine engel de─čildir. ─░nsanlar bu projeleri hayata ge├žirirlerse, bu, “anar┼čist devrim” ya da “anar┼čist toplum”un ger├žekle┼čti─či de─čil, insanlar─▒n daha ├Âzg├╝r ve daha ├Âzy├Ânetimsel bir toplumsal ya┼čam i├žine girdikleri anlam─▒na gelir.

Anar┼čizm, b├Âyle bir s├Âzc├╝kle ifade edilen bi├žimiyle de─čilse de, ├Âzg├╝rl├╝k ve e┼čitlik tutkusu anlam─▒nda, insanl─▒k var olduk├ža var olmu┼čtur. Daha do─črusu, bask─▒n─▒n oldu─ču yerde mutlaka ├Âzg├╝rl├╝k arzusu da ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Kadim ├ža─člarda bu ├Âzg├╝rl├╝k arzusu gizli ya da a├ž─▒k dinsel heretik direni┼č hareketleriyle kendini ortaya koymu┼čtur. Modern ├ža─čda, ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ d├╝┼č├╝nce kendini bir tak─▒m filozoflar─▒n a─čz─▒ndan “anar┼či” ve “anar┼čizm” s├Âzc├╝kleriyle ifade etmi┼čtir. Ne var ki bu d├╝┼č├╝n├╝rler, anar┼čizmi hi├žbir zaman belli kal─▒plara d├Âk├╝p bir doktrin haline getirmeye kalk─▒┼čmam─▒┼člard─▒r. Zaten b├Âyle bir ┼čeye kalk─▒┼čm─▒┼č olsalard─▒ anar┼čizme temelden ters d├╝┼čm├╝┼č olurlard─▒.

Modern ├ža─čda anar┼čizmin ilkelerini ilk kez a├ž─▒k├ža ifade eden d├╝┼č├╝n├╝r, William Godwin’di. 1793 y─▒l─▒nda yay─▒mlanan, anar┼čizmin ilkelerini vazeden, Siyasal Adalet ├ťzerine Bir ─░nceleme adl─▒ yap─▒t─▒, ├ža─č─▒nda b├╝y├╝k yank─▒ yaratt─▒.

Marx’─▒n ├ža─čda┼č─▒ Pierre Joseph Proudhon, 1840 y─▒l─▒nda yay─▒mlanan ├╝nl├╝ eseri M├╝lkiyet Nedir?’le “anar┼čist” ve “anar┼čizm” s├Âzc├╝klerini olumlu anlamda benimseyen ilk d├╝┼č├╝n├╝r olarak ortaya ├ž─▒kt─▒. A┼ča─č─▒ya alaca─č─▒m─▒z ├╝nl├╝ pasaj, bir anar┼čist manifesto olman─▒n ├Âtesinde, bireyin y├Ânetilmeye kar┼č─▒ isyan─▒n─▒n edebi bir ifadesidir de ayn─▒ zamanda:

“Y├Ânetilmek, ne hakk─▒ ne kerameti ne de iffeti olan yarat─▒klar taraf─▒ndan izlenmek, soru┼čturulmak, g├Âzetlenmek, y├Ânlendirilmek, yasalara uydurulmak, d├╝zene sokulmak, kapat─▒lmak, telkinlere ve vaazlara maruz kalmak, denetlenmek, yorumlanmak, de─čerlendirilmek, sans├╝re u─črat─▒lmak ve komuta edilmektir… Y├Ânetilmek, ki┼činin her hareketinde, her eyleminde ve yapt─▒─č─▒ her i┼člemde, mimlenmesi, kaydedilmesi, n├╝fus say─▒m─▒na tabi tutulmas─▒, vergilendirilmesi, damgalanmas─▒, fiyatland─▒r─▒lmas─▒, de─čerlendirilmesi, patentinin al─▒nmas─▒, yetkilendirilmesi, m├╝saadeye tabi k─▒l─▒nmas─▒, tavsiye edilmesi, ihtar edilmesi, men edilmesi, do─čru yola sokulmas─▒ ve d├╝zeltilmesi anlam─▒na gelir. H├╝k├╝met, haraca ba─člamak, terbiye etmek, fidye ├Âdemeye mecbur b─▒rak─▒lmak, s├Âm├╝r├╝lmek, tekelle┼čtirilmek, gasp edilmek, bask─▒ alt─▒na al─▒nmak, gizemlile┼čtirilmek, soyulmak anlam─▒na gelir; b├╝t├╝n bunlar kamu yarar─▒ ve halk─▒n ├ž─▒karlar─▒ i├žin yap─▒l─▒r. Daha sonra, ilk direni┼č belirtisi ya da ┼čikayet s├Âzc├╝─č├╝nde, ki┼či bask─▒ alt─▒na al─▒n─▒r, para cezas─▒na ├žarpt─▒r─▒l─▒r, hor g├Âr├╝l├╝r, tedirgin edilir, takip edilir, apar topar al─▒n─▒p g├Ât├╝r├╝l├╝r, d├Âv├╝l├╝r, bo─čularak idam edilir, hapse at─▒l─▒r, vurulur, makineli t├╝fekle taran─▒r, yarg─▒lan─▒r, h├╝k├╝m giyer, s├╝rg├╝ne g├Ânderilir, kurban edilir, sat─▒l─▒r, ihanete u─črat─▒l─▒r ve ├╝st├╝ne ├╝stl├╝k bir de k├╝├ž├╝k d├╝┼č├╝r├╝l├╝r, alay edilir, k─▒zd─▒r─▒l─▒r ve onuru k─▒r─▒l─▒r. H├╝k├╝met i┼čte budur! Ey insano─člu! Altm─▒┼č y├╝zy─▒ld─▒r b├Âyle bir zillete nas─▒l katlan─▒rs─▒n?” (General Idea of the Revolution, al─▒nt─▒, Gu├ęrin, Anarchism, s.15-16)

Yine Marx’─▒n ├ža─čda┼č─▒ Max Stirner, 1845 y─▒l─▒nda yay─▒mlad─▒─č─▒ Biricik Ben ve M├╝lkiyeti adl─▒ temel eserinde devlet ve toplumsal kurumlar kar┼č─▒s─▒nda bireyin tutarl─▒ bir savunusunu yapt─▒ ve bireyci anar┼čizm ak─▒m─▒n─▒n ba┼člat─▒c─▒s─▒ oldu.

Marx’─▒n ├ža─čda┼č─▒ oldu─ču kadar I. Enternasyonal’deki rakibi de olan Michael Bakunin, anar┼čist d├╝┼č├╝nceyi do─črudan do─čruya toplumsal prati─če sokan ve ├Ârg├╝tl├╝ hale getiren ilk d├╝┼č├╝n├╝rd├╝r. “Kendi hayat─▒nda anar┼čizmi bir siyasal eylem teorisine d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝ ve anar┼čist hareketin ├Âzellikle Fransa, ─░svi├žre, Bel├žika, ─░talya, ─░spanya ve Latin Amerika’da geli┼čmesine yard─▒mc─▒ oldu. Kendisine sadece ‘D├╝nya Anar┼čizminin Eylemci Kurucusu’ denilmedi, ‘modern anar┼čizmin ger├žek babas─▒’ olarak da selamland─▒. Bakunin, anar┼čizmin altm─▒┼člarda ve yetmi┼člerde yeniden do─ču┼ču s─▒ras─▒nda en etkili d├╝┼č├╝n├╝r haline geldi.” (P.Marshall, s.380)

19. y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činde ve 20. y├╝zy─▒l─▒n ilk on y─▒l─▒nda bir├žok eserinin yan─▒s─▒ra, Ekme─čin Fethi (1892) ve Kar┼č─▒l─▒kl─▒ Yard─▒mla┼čma (1902) eserleriyle ├Ânemli bir etki yapan anar┼čist d├╝┼č├╝n├╝r, co─črafya bilimcisi Peter Kropotkin’dir. Kropotkin, yakla┼č─▒k k─▒rk y─▒l boyunca, art─▒k salt bir d├╝┼č├╝nce olarak kalmay─▒p toplumda ve i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒n i├žinde somut bir toplumsal hareket haline gelmi┼č anar┼čizmin manevi ├Ânderi olarak g├Âr├╝ld├╝. Birinci D├╝nya Sava┼č─▒’nda, anar┼čizmin temel ilkelerine ayk─▒r─▒ olarak Almanya’ya kar┼č─▒ Rusya’y─▒ ve m├╝ttefiklerini desteklemi┼č olmas─▒ bile, tamamen farkl─▒ ve sava┼č kar┼č─▒t─▒ bir yol izleyen anar┼čizmin ana ak─▒m─▒ i├žindeki sayg─▒nl─▒─č─▒n─▒ ortadan kald─▒rmad─▒.

Rus romanc─▒s─▒ Leo Tolstoy, do─črudan do─čruya bir anar┼čist d├╝┼č├╝n├╝r olarak g├Âr├╝lmese de, bir ├že┼čit pasifist Hristiyan anar┼čizmini savunmas─▒yla, kendi d├Ânemini ve daha sonraki y├╝zy─▒llar─▒ etkileyen b├╝y├╝k ruhuyla ve romanlar─▒yla Gandhi gibi d├╝┼č├╝n├╝r ve eylemcilere ─▒┼č─▒k tuttu ve pasifist anar┼čizm ak─▒m─▒n─▒n ba┼člat─▒c─▒s─▒ oldu.

19. y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činde Rusya’dan Amerika’ya g├Â├ž eden Yahudi bir ailenin ├žocu─ču olan Emma Goldman, anar┼čizmle kad─▒nlar─▒n kurtulu┼ču davas─▒n─▒ birbirine ba─člayan ├Ânde gelen kad─▒n anar┼čist d├╝┼č├╝n├╝r ve hatip olarak dikkat ├žekmektedir. Ayn─▒ d├Ânemde Amerika’da ortaya ├ž─▒kan bir ba┼čka anar┼čist kad─▒n d├╝┼č├╝n├╝r ve hatip de Voltairine de Cleyre’dir. Louise Michel ise, Paris kom├╝n├╝nde yer alm─▒┼č ├╝nl├╝ bir kad─▒n anar┼čisttir.

Elis├ęe Reclus, Errico Malatesta, Benjamin R. Tucker, Alexander Berkman, Gustav Landauer, Johann Most, Rudolf Rocker, Mohandas Gandhi, Camillo Berneri, Buenaventura Durruti, Flores Magon karde┼čler, Nestor Makhno, Max Nettlau, James Guillaume, K├Átoku Shusui, ├Ľsugi Sakae, Shih fu, Volin, Fredy Perlman, Albert Meltzer, Colin Ward ise, son isim hari├ž bug├╝n hi├žbiri hayatta olmayan, ilk elde akl─▒m─▒za gelen anar┼čist d├╝┼č├╝n├╝r, eylemci ve tarih├žilerdir.

Anar┼čizm, d├╝nyada en yanl─▒┼č anla┼č─▒lan d├╝┼č├╝ncedir. Anar┼či s├Âzc├╝─č├╝n├╝n pop├╝ler anlamda karga┼čal─▒k olarak kullan─▒lmas─▒n─▒n bu yanl─▒┼č anlamada ├Ânemli bir pay─▒ oldu─ču ku┼čkusuzdur. Di─čer yandan, 19. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒ ve 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda anar┼čizmin do─črudan eylem anlay─▒┼č─▒n─▒n, o zaman─▒n en duyarl─▒ ve d├╝zenden en ├žok ac─▒ ├žeken gen├žleri aras─▒nda h─▒zla yay─▒lmas─▒, bu d├╝┼č├╝nceyi benimseyen gen├ž aktivistlerin, halka ve emek├žilere bask─▒ yapan devlet ve h├╝k├╝metlerin ba┼č─▒nda bulunan ki┼čilere kar┼č─▒ bireysel suikast eylemlerine giri┼čmeleri, ard─▒ndan egemen d├╝zen temsilcilerinin ve kurumlar─▒n─▒n bir kar┼č─▒ propagandayla anar┼čizmi ter├Ârizmle ustaca ├Âzde┼čle┼čtirmesi de bu yanl─▒┼č anlamaya b├╝y├╝k bir katk─▒da bulunmu┼čtur. Ne var ki, anar┼čizm konusundaki yanl─▒┼č anlamalar ve ├žarp─▒tmalar bu kadarla da kalmamaktad─▒r. En radikal, en d├╝zen kar┼č─▒t─▒ ├ževrelerde bile anar┼čizme ili┼čkin ├Ânyarg─▒lar ve yanl─▒┼č anlamalar olduk├ža yayg─▒nd─▒r. Elbette bu noktada, d├╝nya radikal hareketine yakla┼č─▒k yetmi┼č y─▒l egemen olmu┼č Marksizm-Leninizmin teorisyenlerinin bilin├žli ├žarp─▒tmalar─▒ ba┼čta gelen etkendir. Son olarak, anar┼čizmin kimi zaman ortaya ├ž─▒kan kendi i├ž tutars─▒zl─▒klar─▒n─▒n ve yetersizliklerinin, ├Âte yandan ona bireysel ├Âzlemlerini y├╝kleyen kimi taraftarlar─▒n─▒n bu t├╝r yanl─▒┼č anlamalardaki rol├╝n├╝ de g├Âzden ka├ž─▒rmamak gerekir. Ben burada, d├╝zen yanl─▒lar─▒n─▒n, anar┼čizmin ter├Ârizm ve kaos oldu─ču ya da Marksist-Leninistlerin, anar┼čizmin ├Ârg├╝ts├╝zl├╝k oldu─ču y├Ân├╝ndeki, daha ├Ânce ├žok tart─▒┼č─▒lm─▒┼č yanl─▒┼č anlamalar─▒n de─čil de, esasen anar┼čizmin kendi i├ž ├želi┼čkilerinden do─čan ve biraz da kendi taraftarlar─▒n─▒n neden oldu─ču yanl─▒┼č anlamalar─▒n baz─▒lar─▒ ├╝zerinde duraca─č─▒m.

Anar┼čizm, baz─▒ taraftarlar─▒nca ipini koparmak, keyfilik ve sorumsuzluk olarak anla┼č─▒lmaktad─▒r. Oysa tiyatro yazar─▒ Henrik ─░bsen’in oyunlar─▒nda g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, ├Âzg├╝rl├╝k, her ┼čeyden ├Ânce sorumluluktur. ├ľzg├╝r olmak isteyen insan, ├Âncelikle sorumlu olmal─▒d─▒r. Ama bu sorumluluk, bir tak─▒m otoritelerin s─▒rtlar─▒na bindirdikleri y├╝k├╝ml├╝l├╝kler de─čildir, zaten bunun ad─▒ sorumluluk de─čil, zorunluluk olur. Sorumlulukla zorunluluk aras─▒nda hem ├žok ince bir ├žizgi vard─▒r, hem de bunlar birbirlerinden da─člar kadar uzakt─▒r. Daha net ifade edecek olursak, zorunluluk varsa, sorumluluk yoktur, sorumluluk varsa zorunluluk yoktur. Ger├žek anlamda sorumluluk, ancak ├Âzg├╝r iradeyle y├╝klenilir, yani sorumlu bir insan ayn─▒ zamanda ├Âzg├╝r bir insand─▒r.

Sorumluluktan ka├žan insan ise, zorunlulu─ču davet eden insand─▒r. Bu y├╝zdendir ki, sorumluluktan ka├žan, keyfili─či ├Âzg├╝rl├╝k sanan bireyler, zorunlulu─ču ve zoru g├Âr├╝nce hemen boyun e─čerler, keyfilik an─▒nda itaatle yer de─či┼čtirir. ├ľzg├╝rl├╝k ile sorumluluk nas─▒l ├Âzkarde┼člerse, keyfilik ile zorunluluk da ├Âzkarde┼člerdir.

Anar┼čizm, zaman zaman iradecilikle kar─▒┼čt─▒r─▒lmakta, etik tav─▒r alma ad─▒na bireyin ya┼čam ko┼čullar─▒ unutulmaktad─▒r. Anar┼čizmin, biraz da yap─▒s─▒ndan dolay─▒ z─▒t u├žlarda sarka├ž gibi salland─▒─č─▒ do─črudur. ├ľrne─čin, kendili─čindecilikle iradecilik u├žlar─▒n─▒ alal─▒m. Anar┼čizm, kimi durumlarda, ayn─▒ materyalistler gibi, objektif ko┼čullar─▒n etkisini abart─▒r ve bu tutumunu, her t├╝rl├╝ otoritenin m├╝dahalesine kar┼č─▒ ├ž─▒kmakla da birle┼čtirerek a┼č─▒r─▒ kendili─čindenci bir tutuma kayar. Her ┼čey kendili─činden olmal─▒d─▒r, duruma asla m├╝dahale edilmemelidir. ├ľte yandan, anar┼čizmin ├žok g├╝├žl├╝ bir s├╝bjektivizm ve iradecilik damar─▒ da vard─▒r. Bu da bireyin iradesine a┼č─▒r─▒ ├Âl├ž├╝de g├╝venmesinden ileri gelir. Sarka├ž, iradecilik yan─▒na kayd─▒─č─▒ zaman bir de bakm─▒┼čs─▒n─▒z, anar┼čizm objektif ko┼čullar─▒n etkisini falan tamamen bir yana b─▒rakm─▒┼č, bireyin iradi eylemine ve m├╝dahalesine muazzam bir a─č─▒rl─▒k vermi┼č. ─░┼čte bununla ba─člant─▒l─▒ olarak, ├Âzellikle anar┼čistler aras─▒nda yayg─▒n olan bir “etik tav─▒r al─▒┼č” kavram─▒, yani bireyin, iradesiyle her durumda ahl├ók ├Âl├ž├╝lerine tam─▒ tam─▒na uymas─▒ gerekti─čine ve uyaca─č─▒na inan├ž vard─▒r. ├ľrnek verecek olursak, bir silah fabrikas─▒nda ├žal─▒┼čmak, anar┼čist ve sava┼č kar┼č─▒t─▒ ahl├óka ayk─▒r─▒d─▒r, ahl├óki tavra sahip bir sava┼č kar┼č─▒t─▒ asla b├Âyle bir yerde ├žal─▒┼čamaz. Asl─▒nda bu olduk├ža do─črudur. Ama bunu bir ad─▒m daha ileri g├Ât├╝relim. Kimi anar┼čistler, ├Ârne─čin hayvan cesetlerinin sat─▒ld─▒─č─▒ bir s├╝permarkette ├žal─▒┼čmay─▒ da ahl├óki bulmamaktad─▒rlar. Bu ├Ârnekleri artt─▒rd─▒─č─▒n─▒z ve en u├ž noktas─▒na g├Ât├╝rd├╝─č├╝n├╝z zaman, diyelim ki, herhangi bir otoritenin alt─▒nda ├žal─▒┼čmak da ahl├óki tavra ayk─▒r─▒ olmaktad─▒r. Yani b├╝t├╝n bir i┼č├ži s─▒n─▒f─▒, hatta b├╝t├╝n ├žal─▒┼čanlar ahl├óki tavra ayk─▒r─▒ bir konumda olmaktad─▒r. ─░┼čte burada iradecilik ayan beyan ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Ahl├ókili─čin ko┼čullara ba─čl─▒l─▒─č─▒ ve g├Ârecelili─či tart─▒┼čmas─▒na girmeden belirtelim ki, ahl├óki tav─▒r ├Ânemlidir, ama insanlar bir yandan da ya┼čamak zorundad─▒rlar. Her ┼čeye ahl├ók a├ž─▒s─▒ndan yakla┼čmak ya da bunu iyice iradeci bir noktaya s├╝r├╝klemek, t├╝m ezilen kitleleri eti─čin d─▒┼č─▒nda, hatta d├╝zen yanl─▒s─▒ g├Ârmeye, onlar─▒ tukaka ilan etmeye g├Ât├╝r├╝r. Bu ise, gerekli ahl├óki tavr─▒n insanlara ula┼čt─▒r─▒lmas─▒ ┼čans─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ortadan kald─▒r─▒r. Marksizmin, her ┼čeyi ekonomik ko┼čullara ba─člayan ve eti─či tamamen g├Âzard─▒ eden determinizminin tam z─▒dd─▒ bir iradecili─če d├╝┼čmemek gerekir.

Anar┼čizmin din kar┼č─▒s─▒ndaki tutumunda da, somut pratikte geneldeki tutarl─▒l─▒kla ├želi┼čen baz─▒ bulan─▒kl─▒klar ortaya ├ž─▒kabilmektedir. Anar┼čizm, di─čer materyalistler gibi, dinin toplumsal m├╝cadeleyi engelleyen ve egemen d├╝zene hizmet eden y├Ân├╝ne vurgu yapar, Tanr─▒ya ve dine inanc─▒n bilinci karartt─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rer. ├ľte yandan, mutlak ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝l├╝─č├╝ dolay─▒s─▒yla, dinin birey ├╝zerindeki bask─▒s─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒ gibi, d├╝nyasal iktidarlar─▒n inan├ž ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ k─▒s─▒tlamas─▒n─▒ da ho┼č g├Ârmez. Buraya kadar─▒ tutarl─▒ bir ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ tav─▒rd─▒r. Ne var ki, somut pratikte yanl─▒┼č tutumlara d├╝┼č├╝ld├╝─č├╝ de olmaktad─▒r. Kimi zaman, din ele┼čtirilirken, laik devletlerin inan├ž ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ne kar┼č─▒ bask─▒c─▒ tutumlar─▒ kar┼č─▒s─▒nda duyars─▒z kal─▒nabilmekte, kimi zaman da, inan├ž ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ savunma ad─▒na, dinin ve gelene─čin birey ├╝zerindeki bask─▒s─▒ g├Ârmezden gelinebilmektedir.

Somut pratikte, anar┼čizmin ┼čiddet konusundaki tavr─▒nda da gelgitler olabilmektedir. ─░ster iktidarlar, isterse muhalefetteki gruplar taraf─▒ndan uygulan─▒yor olsun, anar┼čizmin ├Ârg├╝tl├╝ ┼čiddetin her t├╝rl├╝s├╝ne kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒, bireysel nitelikteki ┼čiddet kar┼č─▒s─▒nda, egemenlerle a─č─▒z birli─či edip k─▒nayan bir tutum almayarak tarafs─▒z bir konum sergilemesi ve ┼čiddeti yaln─▒zca ├Âzsavunma (pasifist anar┼čistler ├Âzsavunma anlam─▒ndaki ┼čiddeti de reddederler) anlam─▒nda kabul etmesi onun d├╝┼č├╝nsel alandaki tutarl─▒l─▒─č─▒d─▒r. Ne var ki, ├Ârg├╝tl├╝ ┼čiddetle ├Âzsavunma anlam─▒ndaki ┼čiddet aras─▒nda ├žok ince bir ├žizgi vard─▒r. ├ľzsavunma anlam─▒ndaki ┼čiddetin her an ├Ârg├╝tl├╝ ┼čiddete d├Ân├╝┼čmesi olas─▒l─▒─č─▒ olduk├ža y├╝ksektir. Alal─▒m gerilla sava┼č─▒n─▒. Gerilla sava┼č─▒ ├žo─čunlukla ├Âzsavunma ihtiyac─▒ndan do─čar. Ne var ki, gerillay─▒ s├╝rd├╝rebilmek, ayn─▒ zamanda ┼čiddeti ├Ârg├╝tl├╝ hale getirmek ve bir ordunun kurallar─▒n─▒, emir komuta zincirinin gereklerini, ordununkine benzer bir hiyerar┼čiyi uygulamakla m├╝mk├╝nd├╝r. Nitekim, Nestor Makhno’nun Ukrayna’daki gerillalar─▒, b├╝t├╝n ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ y├Ânelimlerine ve kendi i├žlerindeki demokratik uygulamalara ra─čmen, zaman zaman ├Ârg├╝tl├╝ ┼čiddetin gereklerini yerine getirmekten, Durruti’nin ─░spanya i├ž sava┼č─▒nda kulland─▒─č─▒ deyimle, sava┼č─▒n insan─▒ ├žakala d├Ân├╝┼čt├╝rmesinden kurtulamam─▒┼člard─▒r.

Anar┼čizmin anti-fa┼čist m├╝cadele ve genel olarak her t├╝rl├╝ diktat├Ârl├╝─če kar┼č─▒ m├╝cadele konusunda da kimi zaaflar─▒ ortaya ├ž─▒kabilmektedir. Bir yandan anar┼čistler, tutarl─▒ ve kararl─▒ anti-fa┼čistlerdir. Fa┼čistlere kar┼č─▒ en kararl─▒ sokak sava┼člar─▒n─▒ verenler onlar olmu┼člard─▒r. Her f─▒rsatta fa┼čizme ve fa┼čistlere kar┼č─▒ nefretlerini ortaya koyarlar. ├ľte yandan, anar┼čizm, hakl─▒ olarak, en liberali de dahil b├╝t├╝n iktidarlar─▒n birer s─▒n─▒f diktat├Ârl├╝─č├╝ oldu─čunu ileri s├╝rer. Ne var ki, fa┼čizme kar┼č─▒ amans─▒z sava┼čma al─▒┼čkanl─▒─č─▒, anar┼čizmin, zaman zaman liberal diktat├Ârl├╝kleri ehven-i ┼čer g├Ârd├╝─č├╝ izlenimini do─čurur. ├çok kararl─▒ anti-fa┼čistler olmak, liberal diktat├Ârl├╝─če kar┼č─▒ g├Ârece bir ho┼čg├Âr├╝y├╝ de getirebilir pe┼čis─▒ra. ├ľte yandan, her t├╝rl├╝ diktat├Ârl├╝─če ayn─▒ ├Âl├ž├╝de kar┼č─▒ olmak, fa┼čizme kar┼č─▒ ├Âzel bir tav─▒r al─▒nmas─▒n─▒ ├Ânleyebilir.

Anar┼čizm, ba┼č─▒ndan itibaren milliyet├žili─če kar┼č─▒ tutarl─▒ bir tav─▒r i├žinde olmu┼čtur. Ne var ki, “ezilen ulus” sorunu kar┼č─▒s─▒nda zaman zaman yalpalamalar ortaya ├ž─▒kabilmektedir. Anar┼čizmin, ister ezen, ister ezilen ulusa ait olsun her t├╝rl├╝ milliyet├žili─če kar┼č─▒ cepheden tav─▒r almas─▒ do─čru ve tutarl─▒d─▒r. ├ľte yandan, ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝l├╝─č├╝ nedeniyle, anar┼čizmin, ezen ulus milliyet├žili─činin ezilen ulus ├╝zerindeki bask─▒s─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒ da bir zorunluluktur. ─░┼čte yine somut pratikte, bu konuda baz─▒ ayars─▒zl─▒klar ortaya ├ž─▒kabilmekte, ezen ulus milliyet├žili─či ile m├╝cadele edelim denirken, ezilen ulus milliyet├žili─čine hay─▒rhah tav─▒rlar tak─▒n─▒labilmektedir.

Son olarak, anar┼čizmin, Marksizm gibi, doktrinle┼čmi┼č bir s─▒n─▒f teorisi yoktur. Kimi anar┼čistler, bireyin ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ ad─▒na s─▒n─▒fsal yap─▒lar─▒ da reddetmektedirler. Kimi anar┼čistler ise, toplumsal devrimde dayan─▒lacak ├Ânemli bir g├╝├ž olarak i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒n ├Ânemini vurgulamaya devam etmektedirler. ├ľte yandan, ├Âzellikle Sovyetler Birli─či’nin da─č─▒lmas─▒ndan ve s─▒n─▒f iktidar─▒ iddias─▒yla ortaya ├ž─▒km─▒┼č Marksizmin toplumsal m├╝cadele alan─▒nda g├╝├ž kaybetmesinden sonra, radikal-devrimci saflarda i┼č├ži s─▒n─▒f─▒ feti┼čizmi de ├Ânemli bir darbe yemi┼čtir. Ne var ki, olay, ger├že─če uygun olmayan b├Âyle bir feti┼čizmin darbe yemesiyle kalmam─▒┼č, i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒n toplumsal devrimin temel g├╝c├╝ olabilece─čine ili┼čkin anlay─▒┼člarda da ├Ânemli bir zay─▒flama ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bu durum, aynen anar┼čizme de yans─▒m─▒┼čt─▒r. Anarko-kom├╝nizm ve anarko-sendikalizm gibi, i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒ temel alan anar┼čist e─čilimler eski tutumlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmekle birlikte, genel olarak d├╝nya anar┼čizminde bu konuda bir vizyon kayb─▒ g├Âze ├žarpmaktad─▒r. Oysa, neo-liberalizmin, art─▒k i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒n var olmad─▒─č─▒ y├Ân├╝ndeki t├╝m iddialar─▒na ra─čmen, i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒n varl─▒─č─▒ devam etmekte, hatta toplumdaki a─č─▒rl─▒─č─▒ artmaktad─▒r. Bir s─▒n─▒f─▒n ger├žekte var olup olmad─▒─č─▒ ya da toplumsal m├╝cadelede rol oynay─▒p oynamad─▒─č─▒, galiba biraz da d├╝nya ├žap─▒ndaki s─▒n─▒f m├╝cadelesinin yans─▒mas─▒ olan ideolojik m├╝cadelenin seyrine ba─čl─▒ olmaktad─▒r.

Kavram S├Âzl├╝─č├╝, ├ľzg├╝r ├ťniversite Kitapl─▒─č─▒,

Aral─▒k 2005

T├╝rk├žede Anar┼čist Kitapl─▒k

(NOT: Kitaplar 1991 ila 2000 y─▒llar─▒n─▒ kapsamaktad─▒r. Ayr─▒ca bu

y─▒llarda bas─▒lm─▒┼č kitaplar olarak da eksiktir, ├Ârne─čin bu y─▒llarda

bas─▒lm─▒┼č Kropotkin’in ve Paul Avrich’in -Metis’ten ├ž─▒kan Rus

Devriminde Anar┼čistler, hangi yay─▒nevinden ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ kat─▒rlamad─▒─č─▒m

Anar┼čist Portreler- kitaplar─▒n─▒n k├╝nyeleri bulunup konmal─▒d─▒r. 2001

ila 2005 aras─▒nda bas─▒lan kitaplar ise, Marshall’in kitab─▒ hari├ž hi├ž

konmam─▒┼čt─▒r. E─čer b├Âyle bir liste eklenecekse eksiklerin

tamamlanmas─▒ gerekir.)

P. Kropotkin, Etika, Ocak 1991, Kavram Yay─▒nlar─▒, ├ževiren: Ahmet A─čao─člu (ilk bas─▒m: 1935, Vakit K├╝t├╝phanesi), sadele┼čtiren: Tekta┼č A─čao─člu

Catherine Baker, Zorunlu E─čitime Hay─▒r, May─▒s 1991, Ayr─▒nt─▒, ├žev: Ay┼čeg├╝l S├Ânmezay Erol

Ursula K. Leguin, M├╝lks├╝zler (Roman), 1991, Metis Yay─▒nlar─▒, ├žev: Levent Mollamustafao─člu

Bakunin, Marx’a Kar┼č─▒ El Yazmalar─▒, May─▒s 1992, Birey Yay─▒nlar─▒, ├žev: I┼č─▒n G├╝rb├╝z

Tarihte Anar┼čist, Nihilist, Feminist Kad─▒nlar, May─▒s 1992, Birey Yay─▒nlar─▒, ├žev: I┼č─▒k Erg├╝den

P.J. Proudhon, Makaleler, Temmuz 1992, Birey Yay─▒nlar─▒, ├žev: M. T├╝zel

Karin Kramer Verlag Yazarlar Grubu, Anar┼čist Kuram ve K├Âkeni, Temmuz 1992, Birey Yay─▒nlar─▒, ├žev: H. ─░brahim T├╝rkdo─čan.

Baha Tevfik, Felsefe-i Ferd, Aral─▒k 1992, Alt─▒k─▒rkbe┼č, G├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesi: Burhan ┼×ayl─▒

Hans Richter, Dada 1916-1966, Mart 1993, Birey Yay─▒nlar─▒, ├žev: Mustafa T├╝zel

Murray Bookchin, ├ľzg├╝rl├╝─č├╝n Ekolojisi, Kas─▒m 1994, Ayr─▒nt─▒, ├žev: Alev T├╝rker

Tayfun G├Ân├╝l, Anar┼čizm Nedir? (Bro┼č├╝r), Aral─▒k 1994, Kaos Yay─▒nlar─▒

G├╝n Zileli, Hasan Bak├╝, Mine Ege, Anar┼čizm Bir Devrim ├ça─čr─▒s─▒d─▒r (Bro┼č├╝r), Ocak 1995, Kaos Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul.

G├╝n Zileli-─░lhan Tekin, T├╝rkiye… Sosyal Patlamaya Do─čru, Eyl├╝l 1995, Kaos Yay─▒nlar─▒

Abel Paz, Halk Silahlan─▒nca, Nisan 1996, Kaos Yay─▒nlar─▒, ├žev: G├╝n Zileli

Unabomber-Manifesto, May─▒s 1996, Kaos Yay─▒nlar─▒, ├žev: Kaos

George Woodcock, Anar┼čizm, Kas─▒m 1996, Kaos Yay─▒nlar─▒, ├žev: AlevT├╝rker

Alexander Berkman, Anar┼čistin Ya┼čam─▒, Aral─▒k 1996, Kavram Yay─▒nlar─▒, ├žev: Elif Daldeniz.

Emma Goldman, Hayat─▒m─▒ Ya┼čarken-I, 1996, Metis-Kaos Ortak Yay─▒n─▒, ├žev: Beril Ey├╝bo─člu

Emma Goldman, Hayat─▒m─▒ Ya┼čarken-II, Nisan 1997, Kaos-Metis Ortak Yay─▒n─▒, ├žev: Emine ├ľzkaya

├ľmer Naci Soykan, Bir Anar┼čistin Seyir Defteri, May─▒s 1998, Kaos Yay─▒nlar─▒

Murray Bookchin, Toplumsal Anar┼čizm mi Ya┼čamtarz─▒ Anar┼čizm mi?, May─▒s 1998, Kaos Yay─▒nlar─▒, ├žev: Deniz Ayta┼č

Ida Mett, Kron┼čtad 1921, May─▒s 1998 (Birinci Bask─▒: Ekim 1985, Sokak Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul), Kaos Yay─▒nlar─▒, ─░ngilizceden ├žev: ├ťmit Altu─č, Frans─▒zcadan ├žev: R. Macit

Peter Ar┼činov, Mahnov┼č├žina, May─▒s 1998, Kaos Yay─▒nlar─▒, ├žev: Ye┼čim T. Ba┼čaran, Cemal Atila

Bakunin, Der: Sam Dolgoff, Kas─▒m 1998, Kaos Yay─▒nlar─▒, ├žev: Cemal Atila

21. Y├╝zy─▒l Anar┼čizmi, 1998, Der: John Purkis-James Bowen, Ayr─▒nt─▒, ├žev: ┼×en S├╝er Kaya

Errico Malatesta, Der: Vernon Richards, May─▒s 1999, Kaos Yay─▒nlar─▒,├žev: Z├╝hal Kiraz

Murray Bookchin, Kentsiz Kentle┼čme, 1999, Ayr─▒nt─▒, ├žev: Burak ├ľzyal├ž─▒n

Paul Avrich, Amerikal─▒ Anar┼čist Voltairine de Cleyre’in Ya┼čam─▒, 1999, Sel Yay─▒nc─▒l─▒k, ├žev: Emine ├ľzkaya, ┼čiir ├žev: Hakan ├çalbayram

Anar┼čizmin Bug├╝n├╝, 1999, Der: Hans-Jurgen Degen, Ayr─▒nt─▒, ├žev: Ne┼če Ozan

Rudolf Rocker, Anarko-Sendikalizm, ┼×ubat 2000, Kaos Yay─▒nlar─▒, ├žev: H. Deniz G├╝neri

Colin Ward, Eylemde Anar┼či, Nisan 2000, Kaos Yay─▒nlar─▒, ├žev: H. Deniz G├╝neri

John Zerzan, Gelecekteki ─░lkel, Nisan 2000, Kaos Yay─▒nlar─▒, ├žev: Cemal Atila

Peter Marshall, Anar┼čizmin Tarihi-─░mk├óns─▒z─▒ ─░stemek!, ┼×ubat 2003, ─░mge Kitabevi, ├žev: Yavuz Alogan

  • Soru sor

  • YAZI DETAYLARI