Anarizm

Daha ba覺ndan iki d羹nya g繹r羹羹, evrenin yarat覺l覺覺na ya da oluumuna ilikin birbirine z覺t iki bak覺 癟at覺覺r. Birinci g繹r羹e g繹re evren yarat覺lm覺t覺r, dolay覺s覺yla bir yarat覺c覺s覺 vard覺r, bunun geneldeki ad覺 Tanr覺d覺r. 襤kinci g繹r羹e g繹re ise, evren yarat覺lmam覺, kendiliinden olumutur, dolay覺s覺yla bir yarat覺c覺s覺 yoktur.

Eer birinci g繹r羹 doruysa, toplulukta ya da toplumda insanlar覺n iradelerini de y繹nlendiren bir 羹st irade her zaman olmal覺d覺r, olacakt覺r. Bunun ad覺, yerine g繹re, baba, reis, ba繹retmen, m羹d羹r, lider, otorite, h羹k羹met, devlettir. Eer ikinci g繹r羹 doruysa, o zaman toplulukta ya da toplumda 羹st羹n bir iradeye gerek yoktur. 襤nsanlar, say覺s覺z iradenin 繹zg羹rce 癟at覺mas覺 ve uyumu yoluyla ilerini g繹rebilir, kendilerini y繹netebilirler. Anarizm, bu ikinci g繹r羹羹n, 19. y羹zy覺ldan itibaren, modern d羹nyadaki en belirgin ya da belki en sivri temsilcisidir.

“Anari genellikle h羹k羹metsiz toplum, anarizm ise bunun ger癟eklemesini ama癟layan toplumsal felsefe olarak tan覺mlan覺r. ‘Anari’ s繹zc羹羹, kadim Grek d繹neminde kullan覺lan (anarkhos) s繹zc羹羹nden gelir; (an) 繹neki ‘s覺z’ ya da ‘siz’ sonekine denk d羹er, (arkhos) s繹zc羹羹 ise 繹nce askeri ‘lider’, daha sonra ‘h羹k羹mdar/y繹netici’ anlam覺na gelir. Orta癟a Latincesinde s繹zc羹k anarchia haline geldi. Erken orta癟ada ise ‘繹ncesiz’ varl覺k olarak Tanr覺y覺 betimlemek i癟in kullan覺ld覺; ancak daha sonra, balang覺癟taki Grek siyasal tan覺m覺n覺 yeniden kazand覺. G羹n羹m羹zde anarizm s繹zc羹羹, kurumsal bir otorite ya da h羹k羹met olmaks覺z覺n yaayan bir insan覺n durumunu betimlemek i癟in kullan覺l覺r. Ba覺ndan itibaren anari s繹zc羹羹, hem kar覺覺kl覺k ve kaosa yol a癟an y繹netimsizlik durumuna ilikin olumsuz bir anlam, hem de art覺k y繹netime gerek duymayan bir topluma ilikin olumlu bir anlam ta覺r.” (Peter Marshall, Anarizmin Tarihi-襤mk璽ns覺z覺 襤stemek!, 癟ev: Yavuz Alogan, 襤mge Kitabevi, ubat 2003, s. 25)

Peter Marshall’覺n, Che Guevara’ya atfedilen “ger癟ek癟i ol, imkans覺z覺 iste” s繹z羹n羹n ikinci b繹l羹m羹n羹 kitab覺n覺n bal覺覺 yapmas覺 bir y繹n羹yle anarizmin temel y繹nelimlerine uygundur. Anarizm, 繹zg羹rl羹kle 繹zde olduundan hi癟bir duraanl覺kla uyumaz, o s羹rekli ak覺p giden bir nehir gibidir. Dolay覺s覺yla bir ey ger癟ek hayatta m羹mk羹n hale geldii andan itibaren, o art覺k eskiyenin ve stat羹konun da bir par癟as覺 haline gelmeye balam覺 demektir, bu y羹zden, o an i癟in ger癟eklemesi olanaks覺z g繹r羹nen yeni bir eyi talep etmek biricik ger癟ek癟i tutumdur. Bununla birlikte, bu s繹z羹n, anarizmin, ger癟eklemeyecek 羹topyalar peinde koan, ayaklar覺 havada bir fantazi olduu bi癟iminde anla覺ld覺覺 da olmaktad覺r. 襤te yanl覺 olan budur. Tersine, anarizm, eer insanl覺k, savalarla, cinayetlerle, bunal覺mlarla, ak覺l tutulmas覺yla mahvolup gitmeyecekse, ger癟eklemesi m羹mk羹n biricik alternatiftir.

Bununla birlikte anarizm, bir sistem, bir toplumsal d羹zen 繹nerisi deildir, dier toplumsal sistemlerle bu anlamda aras覺nda kesin bir ayr覺l覺k vard覺r. Bu y羹zden bir “anarist devrim”den ya da “anarist toplum”dan s繹z etmek yanl覺t覺r. Anarizm, bir sistem, bir d羹zen, bir toplumsal yap覺 haline geldii an, kendisiyle 癟eliir, dolay覺s覺yla bu ger癟ekleen eyin anarizm olmad覺覺n覺 il璽n etmek gerekir ve anarizm ad覺na bu d羹zene kar覺 da m羹cadele etmek zorunlu hale gelir. Bunun b繹yle olmas覺, anarizmin, bug羹nk羹 sistemlere kar覺 癟覺k覺p, insanlar覺n doal ve kendiliinden yaam isteklerine uygun bir dizi toplumsal proje ileri s羹rmesine engel deildir. 襤nsanlar bu projeleri hayata ge癟irirlerse, bu, “anarist devrim” ya da “anarist toplum”un ger癟ekletii deil, insanlar覺n daha 繹zg羹r ve daha 繹zy繹netimsel bir toplumsal yaam i癟ine girdikleri anlam覺na gelir.

Anarizm, b繹yle bir s繹zc羹kle ifade edilen bi癟imiyle deilse de, 繹zg羹rl羹k ve eitlik tutkusu anlam覺nda, insanl覺k var olduk癟a var olmutur. Daha dorusu, bask覺n覺n olduu yerde mutlaka 繹zg羹rl羹k arzusu da ortaya 癟覺km覺t覺r. Kadim 癟alarda bu 繹zg羹rl羹k arzusu gizli ya da a癟覺k dinsel heretik direni hareketleriyle kendini ortaya koymutur. Modern 癟ada, 繹zg羹rl羹k癟羹 d羹羹nce kendini bir tak覺m filozoflar覺n az覺ndan “anari” ve “anarizm” s繹zc羹kleriyle ifade etmitir. Ne var ki bu d羹羹n羹rler, anarizmi hi癟bir zaman belli kal覺plara d繹k羹p bir doktrin haline getirmeye kalk覺mam覺lard覺r. Zaten b繹yle bir eye kalk覺m覺 olsalard覺 anarizme temelden ters d羹m羹 olurlard覺.

Modern 癟ada anarizmin ilkelerini ilk kez a癟覺k癟a ifade eden d羹羹n羹r, William Godwin’di. 1793 y覺l覺nda yay覺mlanan, anarizmin ilkelerini vazeden, Siyasal Adalet zerine Bir 襤nceleme adl覺 yap覺t覺, 癟a覺nda b羹y羹k yank覺 yaratt覺.

Marx’覺n 癟ada覺 Pierre Joseph Proudhon, 1840 y覺l覺nda yay覺mlanan 羹nl羹 eseri M羹lkiyet Nedir?’le “anarist” ve “anarizm” s繹zc羹klerini olumlu anlamda benimseyen ilk d羹羹n羹r olarak ortaya 癟覺kt覺. Aa覺ya alaca覺m覺z 羹nl羹 pasaj, bir anarist manifesto olman覺n 繹tesinde, bireyin y繹netilmeye kar覺 isyan覺n覺n edebi bir ifadesidir de ayn覺 zamanda:

“Y繹netilmek, ne hakk覺 ne kerameti ne de iffeti olan yarat覺klar taraf覺ndan izlenmek, soruturulmak, g繹zetlenmek, y繹nlendirilmek, yasalara uydurulmak, d羹zene sokulmak, kapat覺lmak, telkinlere ve vaazlara maruz kalmak, denetlenmek, yorumlanmak, deerlendirilmek, sans羹re urat覺lmak ve komuta edilmektir… Y繹netilmek, kiinin her hareketinde, her eyleminde ve yapt覺覺 her ilemde, mimlenmesi, kaydedilmesi, n羹fus say覺m覺na tabi tutulmas覺, vergilendirilmesi, damgalanmas覺, fiyatland覺r覺lmas覺, deerlendirilmesi, patentinin al覺nmas覺, yetkilendirilmesi, m羹saadeye tabi k覺l覺nmas覺, tavsiye edilmesi, ihtar edilmesi, men edilmesi, doru yola sokulmas覺 ve d羹zeltilmesi anlam覺na gelir. H羹k羹met, haraca balamak, terbiye etmek, fidye 繹demeye mecbur b覺rak覺lmak, s繹m羹r羹lmek, tekelletirilmek, gasp edilmek, bask覺 alt覺na al覺nmak, gizemliletirilmek, soyulmak anlam覺na gelir; b羹t羹n bunlar kamu yarar覺 ve halk覺n 癟覺karlar覺 i癟in yap覺l覺r. Daha sonra, ilk direni belirtisi ya da ikayet s繹zc羹羹nde, kii bask覺 alt覺na al覺n覺r, para cezas覺na 癟arpt覺r覺l覺r, hor g繹r羹l羹r, tedirgin edilir, takip edilir, apar topar al覺n覺p g繹t羹r羹l羹r, d繹v羹l羹r, boularak idam edilir, hapse at覺l覺r, vurulur, makineli t羹fekle taran覺r, yarg覺lan覺r, h羹k羹m giyer, s羹rg羹ne g繹nderilir, kurban edilir, sat覺l覺r, ihanete urat覺l覺r ve 羹st羹ne 羹stl羹k bir de k羹癟羹k d羹羹r羹l羹r, alay edilir, k覺zd覺r覺l覺r ve onuru k覺r覺l覺r. H羹k羹met ite budur! Ey insanolu! Altm覺 y羹zy覺ld覺r b繹yle bir zillete nas覺l katlan覺rs覺n?” (General Idea of the Revolution, al覺nt覺, Gu矇rin, Anarchism, s.15-16)

Yine Marx’覺n 癟ada覺 Max Stirner, 1845 y覺l覺nda yay覺mlad覺覺 Biricik Ben ve M羹lkiyeti adl覺 temel eserinde devlet ve toplumsal kurumlar kar覺s覺nda bireyin tutarl覺 bir savunusunu yapt覺 ve bireyci anarizm ak覺m覺n覺n balat覺c覺s覺 oldu.

Marx’覺n 癟ada覺 olduu kadar I. Enternasyonal’deki rakibi de olan Michael Bakunin, anarist d羹羹nceyi dorudan doruya toplumsal pratie sokan ve 繹rg羹tl羹 hale getiren ilk d羹羹n羹rd羹r. “Kendi hayat覺nda anarizmi bir siyasal eylem teorisine d繹n羹t羹rd羹 ve anarist hareketin 繹zellikle Fransa, 襤svi癟re, Bel癟ika, 襤talya, 襤spanya ve Latin Amerika’da gelimesine yard覺mc覺 oldu. Kendisine sadece ‘D羹nya Anarizminin Eylemci Kurucusu’ denilmedi, ‘modern anarizmin ger癟ek babas覺’ olarak da selamland覺. Bakunin, anarizmin altm覺larda ve yetmilerde yeniden douu s覺ras覺nda en etkili d羹羹n羹r haline geldi.” (P.Marshall, s.380)

19. y羹zy覺l覺n son 癟eyreinde ve 20. y羹zy覺l覺n ilk on y覺l覺nda bir癟ok eserinin yan覺s覺ra, Ekmein Fethi (1892) ve Kar覺l覺kl覺 Yard覺mlama (1902) eserleriyle 繹nemli bir etki yapan anarist d羹羹n羹r, corafya bilimcisi Peter Kropotkin’dir. Kropotkin, yakla覺k k覺rk y覺l boyunca, art覺k salt bir d羹羹nce olarak kalmay覺p toplumda ve i癟i s覺n覺f覺n覺n i癟inde somut bir toplumsal hareket haline gelmi anarizmin manevi 繹nderi olarak g繹r羹ld羹. Birinci D羹nya Sava覺’nda, anarizmin temel ilkelerine ayk覺r覺 olarak Almanya’ya kar覺 Rusya’y覺 ve m羹ttefiklerini desteklemi olmas覺 bile, tamamen farkl覺 ve sava kar覺t覺 bir yol izleyen anarizmin ana ak覺m覺 i癟indeki sayg覺nl覺覺n覺 ortadan kald覺rmad覺.

Rus romanc覺s覺 Leo Tolstoy, dorudan doruya bir anarist d羹羹n羹r olarak g繹r羹lmese de, bir 癟eit pasifist Hristiyan anarizmini savunmas覺yla, kendi d繹nemini ve daha sonraki y羹zy覺llar覺 etkileyen b羹y羹k ruhuyla ve romanlar覺yla Gandhi gibi d羹羹n羹r ve eylemcilere 覺覺k tuttu ve pasifist anarizm ak覺m覺n覺n balat覺c覺s覺 oldu.

19. y羹zy覺l覺n son 癟eyreinde Rusya’dan Amerika’ya g繹癟 eden Yahudi bir ailenin 癟ocuu olan Emma Goldman, anarizmle kad覺nlar覺n kurtuluu davas覺n覺 birbirine balayan 繹nde gelen kad覺n anarist d羹羹n羹r ve hatip olarak dikkat 癟ekmektedir. Ayn覺 d繹nemde Amerika’da ortaya 癟覺kan bir baka anarist kad覺n d羹羹n羹r ve hatip de Voltairine de Cleyre’dir. Louise Michel ise, Paris kom羹n羹nde yer alm覺 羹nl羹 bir kad覺n anaristtir.

Elis矇e Reclus, Errico Malatesta, Benjamin R. Tucker, Alexander Berkman, Gustav Landauer, Johann Most, Rudolf Rocker, Mohandas Gandhi, Camillo Berneri, Buenaventura Durruti, Flores Magon kardeler, Nestor Makhno, Max Nettlau, James Guillaume, K繭toku Shusui, sugi Sakae, Shih fu, Volin, Fredy Perlman, Albert Meltzer, Colin Ward ise, son isim hari癟 bug羹n hi癟biri hayatta olmayan, ilk elde akl覺m覺za gelen anarist d羹羹n羹r, eylemci ve tarih癟ilerdir.

Anarizm, d羹nyada en yanl覺 anla覺lan d羹羹ncedir. Anari s繹zc羹羹n羹n pop羹ler anlamda kargaal覺k olarak kullan覺lmas覺n覺n bu yanl覺 anlamada 繹nemli bir pay覺 olduu kukusuzdur. Dier yandan, 19. y羹zy覺l覺n sonlar覺 ve 20. y羹zy覺l覺n balar覺nda anarizmin dorudan eylem anlay覺覺n覺n, o zaman覺n en duyarl覺 ve d羹zenden en 癟ok ac覺 癟eken gen癟leri aras覺nda h覺zla yay覺lmas覺, bu d羹羹nceyi benimseyen gen癟 aktivistlerin, halka ve emek癟ilere bask覺 yapan devlet ve h羹k羹metlerin ba覺nda bulunan kiilere kar覺 bireysel suikast eylemlerine girimeleri, ard覺ndan egemen d羹zen temsilcilerinin ve kurumlar覺n覺n bir kar覺 propagandayla anarizmi ter繹rizmle ustaca 繹zdeletirmesi de bu yanl覺 anlamaya b羹y羹k bir katk覺da bulunmutur. Ne var ki, anarizm konusundaki yanl覺 anlamalar ve 癟arp覺tmalar bu kadarla da kalmamaktad覺r. En radikal, en d羹zen kar覺t覺 癟evrelerde bile anarizme ilikin 繹nyarg覺lar ve yanl覺 anlamalar olduk癟a yayg覺nd覺r. Elbette bu noktada, d羹nya radikal hareketine yakla覺k yetmi y覺l egemen olmu Marksizm-Leninizmin teorisyenlerinin bilin癟li 癟arp覺tmalar覺 bata gelen etkendir. Son olarak, anarizmin kimi zaman ortaya 癟覺kan kendi i癟 tutars覺zl覺klar覺n覺n ve yetersizliklerinin, 繹te yandan ona bireysel 繹zlemlerini y羹kleyen kimi taraftarlar覺n覺n bu t羹r yanl覺 anlamalardaki rol羹n羹 de g繹zden ka癟覺rmamak gerekir. Ben burada, d羹zen yanl覺lar覺n覺n, anarizmin ter繹rizm ve kaos olduu ya da Marksist-Leninistlerin, anarizmin 繹rg羹ts羹zl羹k olduu y繹n羹ndeki, daha 繹nce 癟ok tart覺覺lm覺 yanl覺 anlamalar覺n deil de, esasen anarizmin kendi i癟 癟elikilerinden doan ve biraz da kendi taraftarlar覺n覺n neden olduu yanl覺 anlamalar覺n baz覺lar覺 羹zerinde duraca覺m.

Anarizm, baz覺 taraftarlar覺nca ipini koparmak, keyfilik ve sorumsuzluk olarak anla覺lmaktad覺r. Oysa tiyatro yazar覺 Henrik 襤bsen’in oyunlar覺nda g繹r羹ld羹羹 gibi, 繹zg羹rl羹k, her eyden 繹nce sorumluluktur. zg羹r olmak isteyen insan, 繹ncelikle sorumlu olmal覺d覺r. Ama bu sorumluluk, bir tak覺m otoritelerin s覺rtlar覺na bindirdikleri y羹k羹ml羹l羹kler deildir, zaten bunun ad覺 sorumluluk deil, zorunluluk olur. Sorumlulukla zorunluluk aras覺nda hem 癟ok ince bir 癟izgi vard覺r, hem de bunlar birbirlerinden dalar kadar uzakt覺r. Daha net ifade edecek olursak, zorunluluk varsa, sorumluluk yoktur, sorumluluk varsa zorunluluk yoktur. Ger癟ek anlamda sorumluluk, ancak 繹zg羹r iradeyle y羹klenilir, yani sorumlu bir insan ayn覺 zamanda 繹zg羹r bir insand覺r.

Sorumluluktan ka癟an insan ise, zorunluluu davet eden insand覺r. Bu y羹zdendir ki, sorumluluktan ka癟an, keyfilii 繹zg羹rl羹k sanan bireyler, zorunluluu ve zoru g繹r羹nce hemen boyun eerler, keyfilik an覺nda itaatle yer deitirir. zg羹rl羹k ile sorumluluk nas覺l 繹zkardelerse, keyfilik ile zorunluluk da 繹zkardelerdir.

Anarizm, zaman zaman iradecilikle kar覺t覺r覺lmakta, etik tav覺r alma ad覺na bireyin yaam koullar覺 unutulmaktad覺r. Anarizmin, biraz da yap覺s覺ndan dolay覺 z覺t u癟larda sarka癟 gibi salland覺覺 dorudur. rnein, kendiliindecilikle iradecilik u癟lar覺n覺 alal覺m. Anarizm, kimi durumlarda, ayn覺 materyalistler gibi, objektif koullar覺n etkisini abart覺r ve bu tutumunu, her t羹rl羹 otoritenin m羹dahalesine kar覺 癟覺kmakla da birletirerek a覺r覺 kendiliindenci bir tutuma kayar. Her ey kendiliinden olmal覺d覺r, duruma asla m羹dahale edilmemelidir. te yandan, anarizmin 癟ok g羹癟l羹 bir s羹bjektivizm ve iradecilik damar覺 da vard覺r. Bu da bireyin iradesine a覺r覺 繹l癟羹de g羹venmesinden ileri gelir. Sarka癟, iradecilik yan覺na kayd覺覺 zaman bir de bakm覺s覺n覺z, anarizm objektif koullar覺n etkisini falan tamamen bir yana b覺rakm覺, bireyin iradi eylemine ve m羹dahalesine muazzam bir a覺rl覺k vermi. 襤te bununla balant覺l覺 olarak, 繹zellikle anaristler aras覺nda yayg覺n olan bir “etik tav覺r al覺” kavram覺, yani bireyin, iradesiyle her durumda ahl璽k 繹l癟羹lerine tam覺 tam覺na uymas覺 gerektiine ve uyaca覺na inan癟 vard覺r. rnek verecek olursak, bir silah fabrikas覺nda 癟al覺mak, anarist ve sava kar覺t覺 ahl璽ka ayk覺r覺d覺r, ahl璽ki tavra sahip bir sava kar覺t覺 asla b繹yle bir yerde 癟al覺amaz. Asl覺nda bu olduk癟a dorudur. Ama bunu bir ad覺m daha ileri g繹t羹relim. Kimi anaristler, 繹rnein hayvan cesetlerinin sat覺ld覺覺 bir s羹permarkette 癟al覺may覺 da ahl璽ki bulmamaktad覺rlar. Bu 繹rnekleri artt覺rd覺覺n覺z ve en u癟 noktas覺na g繹t羹rd羹羹n羹z zaman, diyelim ki, herhangi bir otoritenin alt覺nda 癟al覺mak da ahl璽ki tavra ayk覺r覺 olmaktad覺r. Yani b羹t羹n bir i癟i s覺n覺f覺, hatta b羹t羹n 癟al覺anlar ahl璽ki tavra ayk覺r覺 bir konumda olmaktad覺r. 襤te burada iradecilik ayan beyan ortaya 癟覺kmaktad覺r. Ahl璽kiliin koullara bal覺l覺覺 ve g繹recelilii tart覺mas覺na girmeden belirtelim ki, ahl璽ki tav覺r 繹nemlidir, ama insanlar bir yandan da yaamak zorundad覺rlar. Her eye ahl璽k a癟覺s覺ndan yaklamak ya da bunu iyice iradeci bir noktaya s羹r羹klemek, t羹m ezilen kitleleri etiin d覺覺nda, hatta d羹zen yanl覺s覺 g繹rmeye, onlar覺 tukaka ilan etmeye g繹t羹r羹r. Bu ise, gerekli ahl璽ki tavr覺n insanlara ulat覺r覺lmas覺 ans覺n覺 b羹y羹k 繹l癟羹de ortadan kald覺r覺r. Marksizmin, her eyi ekonomik koullara balayan ve etii tamamen g繹zard覺 eden determinizminin tam z覺dd覺 bir iradecilie d羹memek gerekir.

Anarizmin din kar覺s覺ndaki tutumunda da, somut pratikte geneldeki tutarl覺l覺kla 癟elien baz覺 bulan覺kl覺klar ortaya 癟覺kabilmektedir. Anarizm, dier materyalistler gibi, dinin toplumsal m羹cadeleyi engelleyen ve egemen d羹zene hizmet eden y繹n羹ne vurgu yapar, Tanr覺ya ve dine inanc覺n bilinci karartt覺覺n覺 ileri s羹rer. te yandan, mutlak 繹zg羹rl羹k癟羹l羹羹 dolay覺s覺yla, dinin birey 羹zerindeki bask覺s覺na kar覺 癟覺kt覺覺 gibi, d羹nyasal iktidarlar覺n inan癟 繹zg羹rl羹羹n羹 k覺s覺tlamas覺n覺 da ho g繹rmez. Buraya kadar覺 tutarl覺 bir 繹zg羹rl羹k癟羹 tav覺rd覺r. Ne var ki, somut pratikte yanl覺 tutumlara d羹羹ld羹羹 de olmaktad覺r. Kimi zaman, din eletirilirken, laik devletlerin inan癟 繹zg羹rl羹羹ne kar覺 bask覺c覺 tutumlar覺 kar覺s覺nda duyars覺z kal覺nabilmekte, kimi zaman da, inan癟 繹zg羹rl羹羹n羹 savunma ad覺na, dinin ve gelenein birey 羹zerindeki bask覺s覺 g繹rmezden gelinebilmektedir.

Somut pratikte, anarizmin iddet konusundaki tavr覺nda da gelgitler olabilmektedir. 襤ster iktidarlar, isterse muhalefetteki gruplar taraf覺ndan uygulan覺yor olsun, anarizmin 繹rg羹tl羹 iddetin her t羹rl羹s羹ne kar覺 癟覺kmas覺, bireysel nitelikteki iddet kar覺s覺nda, egemenlerle a覺z birlii edip k覺nayan bir tutum almayarak tarafs覺z bir konum sergilemesi ve iddeti yaln覺zca 繹zsavunma (pasifist anaristler 繹zsavunma anlam覺ndaki iddeti de reddederler) anlam覺nda kabul etmesi onun d羹羹nsel alandaki tutarl覺l覺覺d覺r. Ne var ki, 繹rg羹tl羹 iddetle 繹zsavunma anlam覺ndaki iddet aras覺nda 癟ok ince bir 癟izgi vard覺r. zsavunma anlam覺ndaki iddetin her an 繹rg羹tl羹 iddete d繹n羹mesi olas覺l覺覺 olduk癟a y羹ksektir. Alal覺m gerilla sava覺n覺. Gerilla sava覺 癟ounlukla 繹zsavunma ihtiyac覺ndan doar. Ne var ki, gerillay覺 s羹rd羹rebilmek, ayn覺 zamanda iddeti 繹rg羹tl羹 hale getirmek ve bir ordunun kurallar覺n覺, emir komuta zincirinin gereklerini, ordununkine benzer bir hiyerariyi uygulamakla m羹mk羹nd羹r. Nitekim, Nestor Makhno’nun Ukrayna’daki gerillalar覺, b羹t羹n 繹zg羹rl羹k癟羹 y繹nelimlerine ve kendi i癟lerindeki demokratik uygulamalara ramen, zaman zaman 繹rg羹tl羹 iddetin gereklerini yerine getirmekten, Durruti’nin 襤spanya i癟 sava覺nda kulland覺覺 deyimle, sava覺n insan覺 癟akala d繹n羹t羹rmesinden kurtulamam覺lard覺r.

Anarizmin anti-faist m羹cadele ve genel olarak her t羹rl羹 diktat繹rl羹e kar覺 m羹cadele konusunda da kimi zaaflar覺 ortaya 癟覺kabilmektedir. Bir yandan anaristler, tutarl覺 ve kararl覺 anti-faistlerdir. Faistlere kar覺 en kararl覺 sokak savalar覺n覺 verenler onlar olmulard覺r. Her f覺rsatta faizme ve faistlere kar覺 nefretlerini ortaya koyarlar. te yandan, anarizm, hakl覺 olarak, en liberali de dahil b羹t羹n iktidarlar覺n birer s覺n覺f diktat繹rl羹羹 olduunu ileri s羹rer. Ne var ki, faizme kar覺 amans覺z savama al覺kanl覺覺, anarizmin, zaman zaman liberal diktat繹rl羹kleri ehven-i er g繹rd羹羹 izlenimini dourur. ok kararl覺 anti-faistler olmak, liberal diktat繹rl羹e kar覺 g繹rece bir hog繹r羹y羹 de getirebilir peis覺ra. te yandan, her t羹rl羹 diktat繹rl羹e ayn覺 繹l癟羹de kar覺 olmak, faizme kar覺 繹zel bir tav覺r al覺nmas覺n覺 繹nleyebilir.

Anarizm, ba覺ndan itibaren milliyet癟ilie kar覺 tutarl覺 bir tav覺r i癟inde olmutur. Ne var ki, “ezilen ulus” sorunu kar覺s覺nda zaman zaman yalpalamalar ortaya 癟覺kabilmektedir. Anarizmin, ister ezen, ister ezilen ulusa ait olsun her t羹rl羹 milliyet癟ilie kar覺 cepheden tav覺r almas覺 doru ve tutarl覺d覺r. te yandan, 繹zg羹rl羹k癟羹l羹羹 nedeniyle, anarizmin, ezen ulus milliyet癟iliinin ezilen ulus 羹zerindeki bask覺s覺na kar覺 癟覺kmas覺 da bir zorunluluktur. 襤te yine somut pratikte, bu konuda baz覺 ayars覺zl覺klar ortaya 癟覺kabilmekte, ezen ulus milliyet癟ilii ile m羹cadele edelim denirken, ezilen ulus milliyet癟iliine hay覺rhah tav覺rlar tak覺n覺labilmektedir.

Son olarak, anarizmin, Marksizm gibi, doktrinlemi bir s覺n覺f teorisi yoktur. Kimi anaristler, bireyin 繹zg羹rl羹羹 ad覺na s覺n覺fsal yap覺lar覺 da reddetmektedirler. Kimi anaristler ise, toplumsal devrimde dayan覺lacak 繹nemli bir g羹癟 olarak i癟i s覺n覺f覺n覺n 繹nemini vurgulamaya devam etmektedirler. te yandan, 繹zellikle Sovyetler Birlii’nin da覺lmas覺ndan ve s覺n覺f iktidar覺 iddias覺yla ortaya 癟覺km覺 Marksizmin toplumsal m羹cadele alan覺nda g羹癟 kaybetmesinden sonra, radikal-devrimci saflarda i癟i s覺n覺f覺 fetiizmi de 繹nemli bir darbe yemitir. Ne var ki, olay, ger癟ee uygun olmayan b繹yle bir fetiizmin darbe yemesiyle kalmam覺, i癟i s覺n覺f覺n覺n toplumsal devrimin temel g羹c羹 olabileceine ilikin anlay覺larda da 繹nemli bir zay覺flama ortaya 癟覺km覺t覺r. Bu durum, aynen anarizme de yans覺m覺t覺r. Anarko-kom羹nizm ve anarko-sendikalizm gibi, i癟i s覺n覺f覺n覺 temel alan anarist eilimler eski tutumlar覺n覺 s羹rd羹rmekle birlikte, genel olarak d羹nya anarizminde bu konuda bir vizyon kayb覺 g繹ze 癟arpmaktad覺r. Oysa, neo-liberalizmin, art覺k i癟i s覺n覺f覺n覺n var olmad覺覺 y繹n羹ndeki t羹m iddialar覺na ramen, i癟i s覺n覺f覺n覺n varl覺覺 devam etmekte, hatta toplumdaki a覺rl覺覺 artmaktad覺r. Bir s覺n覺f覺n ger癟ekte var olup olmad覺覺 ya da toplumsal m羹cadelede rol oynay覺p oynamad覺覺, galiba biraz da d羹nya 癟ap覺ndaki s覺n覺f m羹cadelesinin yans覺mas覺 olan ideolojik m羹cadelenin seyrine bal覺 olmaktad覺r.

Kavram S繹zl羹羹, zg羹r niversite Kitapl覺覺,

Aral覺k 2005

T羹rk癟ede Anarist Kitapl覺k

(NOT: Kitaplar 1991 ila 2000 y覺llar覺n覺 kapsamaktad覺r. Ayr覺ca bu

y覺llarda bas覺lm覺 kitaplar olarak da eksiktir, 繹rnein bu y覺llarda

bas覺lm覺 Kropotkin’in ve Paul Avrich’in -Metis’ten 癟覺kan Rus

Devriminde Anaristler, hangi yay覺nevinden 癟覺kt覺覺n覺 kat覺rlamad覺覺m

Anarist Portreler- kitaplar覺n覺n k羹nyeleri bulunup konmal覺d覺r. 2001

ila 2005 aras覺nda bas覺lan kitaplar ise, Marshall’in kitab覺 hari癟 hi癟

konmam覺t覺r. Eer b繹yle bir liste eklenecekse eksiklerin

tamamlanmas覺 gerekir.)

P. Kropotkin, Etika, Ocak 1991, Kavram Yay覺nlar覺, 癟eviren: Ahmet Aaolu (ilk bas覺m: 1935, Vakit K羹t羹phanesi), sadeletiren: Tekta Aaolu

Catherine Baker, Zorunlu Eitime Hay覺r, May覺s 1991, Ayr覺nt覺, 癟ev: Ayeg羹l S繹nmezay Erol

Ursula K. Leguin, M羹lks羹zler (Roman), 1991, Metis Yay覺nlar覺, 癟ev: Levent Mollamustafaolu

Bakunin, Marx’a Kar覺 El Yazmalar覺, May覺s 1992, Birey Yay覺nlar覺, 癟ev: I覺n G羹rb羹z

Tarihte Anarist, Nihilist, Feminist Kad覺nlar, May覺s 1992, Birey Yay覺nlar覺, 癟ev: I覺k Erg羹den

P.J. Proudhon, Makaleler, Temmuz 1992, Birey Yay覺nlar覺, 癟ev: M. T羹zel

Karin Kramer Verlag Yazarlar Grubu, Anarist Kuram ve K繹keni, Temmuz 1992, Birey Yay覺nlar覺, 癟ev: H. 襤brahim T羹rkdoan.

Baha Tevfik, Felsefe-i Ferd, Aral覺k 1992, Alt覺k覺rkbe, G羹n羹m羹z T羹rk癟esi: Burhan ayl覺

Hans Richter, Dada 1916-1966, Mart 1993, Birey Yay覺nlar覺, 癟ev: Mustafa T羹zel

Murray Bookchin, zg羹rl羹羹n Ekolojisi, Kas覺m 1994, Ayr覺nt覺, 癟ev: Alev T羹rker

Tayfun G繹n羹l, Anarizm Nedir? (Bro羹r), Aral覺k 1994, Kaos Yay覺nlar覺

G羹n Zileli, Hasan Bak羹, Mine Ege, Anarizm Bir Devrim ar覺s覺d覺r (Bro羹r), Ocak 1995, Kaos Yay覺nlar覺, 襤stanbul.

G羹n Zileli-襤lhan Tekin, T羹rkiye… Sosyal Patlamaya Doru, Eyl羹l 1995, Kaos Yay覺nlar覺

Abel Paz, Halk Silahlan覺nca, Nisan 1996, Kaos Yay覺nlar覺, 癟ev: G羹n Zileli

Unabomber-Manifesto, May覺s 1996, Kaos Yay覺nlar覺, 癟ev: Kaos

George Woodcock, Anarizm, Kas覺m 1996, Kaos Yay覺nlar覺, 癟ev: AlevT羹rker

Alexander Berkman, Anaristin Yaam覺, Aral覺k 1996, Kavram Yay覺nlar覺, 癟ev: Elif Daldeniz.

Emma Goldman, Hayat覺m覺 Yaarken-I, 1996, Metis-Kaos Ortak Yay覺n覺, 癟ev: Beril Ey羹bolu

Emma Goldman, Hayat覺m覺 Yaarken-II, Nisan 1997, Kaos-Metis Ortak Yay覺n覺, 癟ev: Emine zkaya

mer Naci Soykan, Bir Anaristin Seyir Defteri, May覺s 1998, Kaos Yay覺nlar覺

Murray Bookchin, Toplumsal Anarizm mi Yaamtarz覺 Anarizm mi?, May覺s 1998, Kaos Yay覺nlar覺, 癟ev: Deniz Ayta

Ida Mett, Krontad 1921, May覺s 1998 (Birinci Bask覺: Ekim 1985, Sokak Yay覺nlar覺, 襤stanbul), Kaos Yay覺nlar覺, 襤ngilizceden 癟ev: mit Altu, Frans覺zcadan 癟ev: R. Macit

Peter Arinov, Mahnov癟ina, May覺s 1998, Kaos Yay覺nlar覺, 癟ev: Yeim T. Baaran, Cemal Atila

Bakunin, Der: Sam Dolgoff, Kas覺m 1998, Kaos Yay覺nlar覺, 癟ev: Cemal Atila

21. Y羹zy覺l Anarizmi, 1998, Der: John Purkis-James Bowen, Ayr覺nt覺, 癟ev: en S羹er Kaya

Errico Malatesta, Der: Vernon Richards, May覺s 1999, Kaos Yay覺nlar覺,癟ev: Z羹hal Kiraz

Murray Bookchin, Kentsiz Kentleme, 1999, Ayr覺nt覺, 癟ev: Burak zyal癟覺n

Paul Avrich, Amerikal覺 Anarist Voltairine de Cleyre’in Yaam覺, 1999, Sel Yay覺nc覺l覺k, 癟ev: Emine zkaya, iir 癟ev: Hakan albayram

Anarizmin Bug羹n羹, 1999, Der: Hans-Jurgen Degen, Ayr覺nt覺, 癟ev: Nee Ozan

Rudolf Rocker, Anarko-Sendikalizm, ubat 2000, Kaos Yay覺nlar覺, 癟ev: H. Deniz G羹neri

Colin Ward, Eylemde Anari, Nisan 2000, Kaos Yay覺nlar覺, 癟ev: H. Deniz G羹neri

John Zerzan, Gelecekteki 襤lkel, Nisan 2000, Kaos Yay覺nlar覺, 癟ev: Cemal Atila

Peter Marshall, Anarizmin Tarihi-襤mk璽ns覺z覺 襤stemek!, ubat 2003, 襤mge Kitabevi, 癟ev: Yavuz Alogan

  • Soru sor

  • YAZI DETAYLARI