Unutma Bah癟esi’ni Unutmak

Latife Tekin’in Unutma Bah癟esi (Everest, 2004) roman覺ndan, Halim afak’覺n yaz覺s覺yla (“Bah癟e’nin de, Ahalisinin de mr羹 Uzun Olsun”, Bireylikler, Say覺: 1, Mart-Nisan 2005) haberdar oldum. Merak edip, Halim’den istedim kitab覺. Sa olsun, hemen yollam覺.

Halim, yaz覺s覺n覺n sonunda, “Bu yaz覺n覺n bildik bir roman deerlendirmesi olmad覺覺n覺n fark覺nday覺m. Kald覺 ki ben de bir roman deerlendirmesi i癟in masan覺n ba覺na ge癟medim,” (H.. s. 5) diyor. Ayn覺 eyi ben de, hemen yaz覺n覺n ba覺nda s繹yleyeyim. Edebiyat eletirmeni deilim, kendilerini, yay覺mlanan her roman hakk覺nda bir fikir serdetmek zorunda hisseden uzman kiilerden de deilim. Burada, sadece, Halim’in de yazd覺klar覺ndan hareketle, “Ahmet Filmer ve bir avu癟 insan覺n 癟aba ve diren癟leriyle oluturulan G羹m羹l羹k Akademisi” (H.. s. 3) ile 繹zdeletirilen “Unutma Bah癟esi” deneyiminin nas覺l bir deneyim olduu 羹zerinde duraca覺m.
Halim afak, “Unutma Bah癟esi”nin, “uygarl覺a ramen onun i癟inde ya da olabildiince uza覺nda” (H.. s. 3) oluturulmu bir ada olduunu s繹yl羹yor. Ona g繹re, bu bah癟ede oluturulan “bireylik” “insan覺n kurtuluu olarak” da (H.. s. 3) alg覺lanabilir. Halim’e g繹re, bah癟e, “ilkellii, organiklii, hatta barbarl覺覺 temsil” (H.. s. 3) ediyor. Bah癟eyi oluturan “eref 繹zelinde bu 羹癟 olgunun oluturduu insan覺n da tan覺覺y覺zd覺r.” (H.. s. 3) “eref’in bah癟eye gelenlerle 癟at覺mas覺n覺 belirleyen de b羹y羹k 繹l癟羹de uygar insan覺n yaln覺zl覺a izin vermemesi ve bunun da yaln覺z kalmak isteyen insanda ‘huzursuzlua’ yol a癟mas覺d覺r.” (H.. s. 4) “Bir bi癟imde eref doay覺 d繹n羹t羹rmeden, ona zarar vermeden hayat覺n yaanabileceini g繹stermektedir.” (H.. s. 5) “eref’in ilkellii gelecee d繹n羹k olarak bah癟enin imkan覺d覺r. Neden olmas覺n bir g羹n eref ve birka癟 kii daha bah癟eyi bah癟eliinden kurtar覺p orda koca bir orman覺n i癟inde daha organik bir hayat覺 yaamay覺 deneyebilir.” (H.. s. 5) “eref’in doay覺 savunma istei onda doal bir iddete de yol a癟ar. 襤ddial覺 ka癟mazsa kim ne derse desin bu doan覺n kendindeki doal iddetidir.” (H.. s. 5)

Ger癟ekten de Halim’in ileri s羹rd羹羹 gibi, bir uygarl覺覺 y覺kma deneyi midir “Unutma Bah癟esi” ve bah癟enin yarat覺c覺s覺 eref, Halim’in s繹yledii gibi biri midir? imdi romana d繹nelim.

Romanda anlat覺ld覺覺na g繹re, eskiden bir n羹kleer santralde m羹hendis olarak 癟al覺an eref mesleini b覺rakarak doaya 癟ekilmi ve bu aday覺, oullar覺na k羹s羹p buralara s覺覺nm覺 bir adam覺n 繹l羹m羹nden sonra oullar覺ndan sat覺n alm覺 (L.T. s.253). Demek, daha balang覺癟tan, m羹lkiyetle, parayla, mirasla ilgili bir durum var. Bunu ge癟elim. Buraya “ilk gelenler evlerinin yap覺m覺 i癟in gerekli paray覺 繹demiler, ama burada m羹lkiyet hakk覺 tan覺nm覺yor kimseye, 繹l羹nceye kadar yaama hakk覺… eref i癟in de ge癟erli bu…” (s. 254) Evet ama, evleri yapanlar sonradan 癟ekip gitmiler anla覺lan, evler ise orada kalm覺. M羹lkiyet hakk覺 yok, ama sonu癟ta topra覺n ve 羹zerindeki evlerin kullan覺m hakk覺 var. Bu hak da, ilerde g繹receimiz gibi, tek karar verici eref’e ait. stelik, “m羹lkiyet yok”, ama toprak rant覺 var. 羹nk羹 buraya gelen sanat癟覺lardan ya da dier insanlardan kira bedeli al覺n覺yor (L.T. s. 186) Buraya kadar g繹rd羹羹m羹z gibi, b覺rak覺n uygarl覺覺 falan y覺kmay覺, “Bah癟e”de kapitalizmin en temel kurallar覺 ilemekte. Dahas覺, kalanlardan kira alan eref, onlar覺, “ortak yaam” ad覺na angaryaya (kar覺l覺ks覺z emek) da sevkedebiliyor: “eref, burada yaayan insanlara, yap覺lmas覺 gereken ileri iletme g繹revini bana verdi… ‘Ot yolunacakm覺…’ demek zorunda kal覺yorum. ‘Ar覺tma tarlas覺nda kanal a癟覺lacakm覺, lokantan覺n camlar覺 silinecekmi…’ Bug羹n 癟imlerin g羹brelenmesi gerekiyor, 繹rnein… Neyse ki, duyduum s覺k覺nt覺y覺 sonunda eref’e anlatabildim, haftadan haftaya yap覺lacak ilerin listesini 癟覺kar覺p lokantan覺n cam覺na asmaya balad覺.” (L.T. s. 149) Eer, kalanlardan kira al覺nmasayd覺, bu ilerin kat覺l覺mc覺larca payla覺larak yap覺lmas覺 (tabii ki, eref beyin de i da覺tman覺n 繹tesinde bu ilere fiilen kat覺lmas覺 kouluyla) kar覺l覺kl覺 yard覺mlama olarak g繹r羹lebilirdi. Ne var ki, gelenlerden hem kira almak, hem de onlara bu ileri kar覺l覺ks覺z yapt覺rmak, angarya kategorisine girmektedir.

stelik, “uygarl覺a kar覺” savat覺覺 iddia edilen bu bah癟ede 羹cretli emek s繹m羹r羹s羹 de s繹z konusu. K覺saca ifade edecek olursak, eref bey, 羹cretli i癟i 癟al覺t覺r覺yor. Latife Tekin’in, Tebess羹m’羹n az覺ndan anlatt覺覺na g繹re, o asl覺nda buna taraftar deil, ama 癟evresindekiler b繹yle istedii i癟in bu duruma “katlan覺yor”. stelik, eref bey, i癟ilerin hangi y繹ntemlerle ie sevkedileceini de biliyor, ama bunu uygulamad覺覺 i癟in 癟al覺anlar durumu “istismar ediyor”: “Burada onlar覺 k覺rba癟layacak biri olsa kal覺p 癟al覺覺rlard覺…” (L.T. s. 100) Ger癟i, ilk ina d繹neminde, “k覺rba癟lamaya” benzer eyler de olmu. eref’in o zamanki orta覺, evleri yapan Sad覺k bey “i癟ilerden birini tokatlam覺.” (L.T. s. 178) Bunun 羹zerine, i癟iler, “y羹r羹m羹ler 羹st羹ne, yakaca覺z evini, demee balad覺lar, kavuraca覺z tenekede. Durum o hale geldi, odalar覺n duvarlar覺na tabanca resimleri 癟iziyorlar. K覺rk kiiydiler, t羹fekleri 癟ekip 繹yle durdurduk adamlar覺.” (L.T. s.178-179) Anla覺laca覺 羹zere, uygarl覺覺n harc覺n覺 oluturan, i癟inin kan覺 ve g繹zya覺, bu “uygarl覺k kar覺t覺 tesis”in temellerinde de mevcutmu.

eref’in, Halim’in kendisine atfettii 繹zelliklerin tam tersi 繹zelliklere sahip birisi olduunu d羹羹n羹yorum. Bence eref, despot ve z羹ppe bir yuppiden baka birisi deil. Latife Tekin’den okuyal覺m. “eref’in televizyonundan ara bah癟eye yay覺lan sesleri duymutum, otomobil yar覺覺 izliyordu.” (L.T. s. 143) Uygarl覺a kar覺 savaan birisinin televizyonun kar覺s覺na ge癟ip, 羹stelik otomobil yar覺覺 izlemesi olduk癟a tuhaf. Daha da tuhaf覺, ayn覺 kiinin, araba kullan覺rken otomobil yar覺癟覺lar覺ndan geri kalmayan bir s羹rat yapmas覺. 襤nsanlar, eref’in arabas覺na binmekten korkuyorlar. stelik, 繹yle sinirli birisi ki (bence k羹stah demek daha doru), 繹rnein, yoluna 癟覺kan ineklerin 羹zerine s羹r羹yor arabas覺n覺 (L.T. s. 33) ve “arkas覺ndan bir araba h覺zlan覺p yetise 癟覺lg覺na d繹n羹yor” (L.T. s. 152) Rekabet癟i bir eitimle yetimi tipik yuppi sendromlar覺 bunlar. evre halk覺yla ilikileri de 繹yle. “yle bir y羹r羹y羹羹 var ki, herkes d繹n羹p bak覺yor, birlikte olduumuzu anlamas覺nlar diye 癟akt覺rmadan arkas覺nda kal覺yorum… Sanayide d羹kkanlar覺n 繹n羹nde iki gen癟 akala覺yordu. Biri geri geri gelip eref’e 癟arpt覺, boynundan kavray覺p yumruunu pat diye g繹s羹ne oturttu 癟ocuun.” (L.T. s. 235) “… avlad覺覺 癟ulluklar覺 bel kemerine as覺p bah癟emizden i癟eri atlayan bir k繹yl羹ye, ‘Tanr覺 beni bu tepeye ku avlayan soysuzlar覺n elinden t羹feklerini al覺p k覺癟lar覺na sokmam i癟in g繹nderdi’ diye ba覺rd覺覺n覺 duydum birinde.” (L.T. s. 34) Tuhaft覺r ki, avc覺l覺k yapan bir k繹yl羹ye b繹ylesine tepki g繹steren eref beyin romanda yer alan 癟ok say覺da talimat覺 aras覺nda vejeteryan beslenmeye ilikin hi癟bir kayda rastlanm覺yor. B繹yle bir ey olsayd覺, Latife Tekin bir c羹mleyle de olsa deinirdi buna.

Gelelim eref beyin despotizmine. Roman, batan aa覺 eref’in despotizmi ve 癟evresinde ondan korkan insanlar覺n 繹yk羹s羹 olarak okunabilir. Bata anlat覺c覺 Tebess羹m olmak 羹zere herkesin 繹d羹 kopuyor eref’ten. Yan覺na bile yaklaam覺yorlar. Acaba unu 繹yle yaparsak eref k覺zar m覺, 繹fkelenir mi, diye kayg覺 i癟inde ya覺yorlar. yle ki, eref’in k覺z覺p, aa癟lar覺 iyi sulamad覺klar覺 i癟in g繹lgelerinde oturmay覺 yasaklayabileceini bile d羹羹n羹yorlar (L.T. s. 32). “Sulamad覺覺m覺z 癟i癟ekleri koklamam覺z yasak imdi” (L.T. s. 31) eref emir verir, i癟iler kovulur, eref birisinden holanmaz, ona gitmesi s繹ylenir: “eref beni yan覺na 癟a覺r覺p, ‘konu onunla gitsin buradan’ dedi” (L.T. s. 239) “Rahats覺z etti beni, konu onunla toparlan覺p gitsin bu 癟ocuk.” (L.T. s. 240) Bir fikri eref onaylarsa olur, o kabul etmezse, fikir de y羹r羹rl羹e girmez. Tebess羹m, tam bir eref uzman覺 kesilmi, onun 繹fkelerini anlamak birinci g繹revi: “Neye neden 繹fkelendiini anlayarak ulamak m羹mk羹n ona.” (L.T. s. 39) “eref’i 癟al覺覺rken rahats覺z ederseniz, cezas覺z b覺rakmaz sizi.” (L.T. s. 233) eref, t覺rt覺lllar覺n bitkilere zarar vereceini s繹yler, 癟evresindeki ig羹zarlar, bunu t覺rt覺llar覺n 繹ld羹r羹lmesi emri olarak alg覺larlar. Yani eref’in s繹zleri de emir gibi yorumlan覺p uygulamaya konabilmektedir (L.T. s.227). Despot癟a y繹netimin sendromlar覺 bununla da kalmaz elbet. evrede hemen bir tak覺m dalkavuklar da peydah olur: “… yeni gelen kiiler aras覺nda eref’in 癟i癟eklere olan sevgisini yanl覺 deerlendirip ona 癟i癟ek toplay覺p g繹t羹renler bile oluyor. Hemen herkes gizli a癟覺k onun ilgisini 羹st羹ne 癟ekmeye ura覺p durur burada.” (L.T. s. 44)
Despotizm salt tav覺rlarla ve otoritenin g繹r羹nmez (ya da g繹r羹n羹r) eliyle uygulanmaz, “bah癟emiz”de sans羹r de y羹r羹rl羹ktedir: “eref’le Ferah’tan 繹nce hi癟birimiz a癟覺p okuyamay覺z mektuplar覺. Onlar覺n okumam覺zda sak覺nca g繹rmedikleri mektuplar覺 okuyabiliyoruz ancak.” (L.T. s. 207)

“Unutma Bah癟esi”nde belli bir s羹re kalanlar, yaad覺klar覺 bu k璽busu unutmak i癟in epeyce 癟aba g繹stermi olmal覺d覺rlar.

G羹n Zileli
17 May覺s 2005

not: Bu yaz覺, 襤mlas覺z’da yay覺mlanmak 羹zere haz覺rland覺.
Ancak, yay覺mlanmas覺 reddedilince farkl覺 siteler’de yay覺mland覺.


  • Soru sor

  • YAZI DETAYLARI